Hazırda erkən nikah sosial problem kimi dünyada aktuallıq kəsb edən məsələlərdən biridir. Məlumdur ki, erkən nikah 18 yaşdan aşağı şəxslərin nikaha daxil olmalarıdır. Qanunvericiliyə əsasən, 18 yaşına çatmış şəxslər evlənmək və ailə qurmaq hüququna malikdirlər.
Ölkəmizdə erkən nikah və onun doğurduğu fəsadlar hər zaman diqqətçəkən mövzulardan olub. Zaman-zaman bu fəsadların səbəb olduğu faciələr, problemlər haqqında danışılıb, müzakirələr aparılıb. Araşdırmalar nəticəsində bəlli olur ki, erkən nikaha daxil olma bəzən qızların öz istəkləri, bir sıra hallarda valideynlərinin təzyiqi, ailədə maddi vəziyyətin çətin olması və digər səbəblərdən baş verir.
Qeyd etdiyimiz kimi, Azərbaycanda evlilik yaşı Ailə Məcəlləsi ilə müəyyən olunur. Qanunvericiliyə əsasən, həm oğlanlar, həm də qızlar 18 yaşı tamam olduqda rəsmi nikaha daxil ola bilərlər. İstisna hal olarsa nikah yaşı 1 yaş güzəşt edilir. Ancaq Milli Məclisin ötən iclasında Azərbaycanda nikah yaşının azaldılmasının ləğv olunması müzakirə olunub. Belə ki, Ailə Məcəlləsində uşaq nikahı, erkən nikah anlayışının tərifinin verilməsi qeyd edilib. Millət vəkilləri nikah yaşına istisna hal hesab olunan 1 yaş güzəştinin ləğvi ilə bağlı təkliflərin hazırlandığını bildiriliblər.
“Bəzi valideynlər qızlarını erkən yaşda ərə vermək istəyirlərsə bunu edəcəklər”
Maraqlıdır, nikah yaşının dəyişdirilməsi erkən nikah probleminin qarşısını ala biləcəkmi? Bu mövzu ilə bağlı “Vəfa” Sosial İctimai Birliyinin rəhbəri Fatimə Hacıbəyli ilə həmsöhbət olduq.
- Fatimə xanım, Azərbaycanda nikah yaşının dəyişdirilməsi müzakirə olunur. Sizcə, nikah yaşının dəyişdirilməsi erkən nikah problemini həll edəcəkmi?
- Ölkəmizdə nikah yaşının 18 olması beynəlxalq normalara uyğundur. Bu gün dünyanın əksər ölkələrində nikah yaşı 18-dir. Hesab edirəm ki, bu doğru bir rəqəmdir. Çünki o yaşda insan artıq yetkin şəxs hesab olunur. Məlumdur ki, üzrlü səbəb olduqda ərazi üzrə müvafiq icra hakimiyyəti orqanı nikaha daxil olmaq istəyən şəxslərin xahişi ilə nikah yaşının 1 ildən çox olmayaraq, azaldılmasına icazə verə bilər. Bu güzəştin, icazənin ləğvi gündəmdədir. Ancaq hesab etmirəm ki, 1 yaş güzəştin ləğv olunması erkən nikah problemini həll etməyəcək.
- Hesab edirsiz ki, nikah yaşını artırmaqla bu problem həll olunmaz…
- Bəli, həll olunmaz. Çünki bəzi valideynlər qızlarını erkən yaşda ərə vermək istəyirlərsə bunu edəcəklər. Həmin valideynlər qızlarını məktəbdən, təhsildən ayırıb nişanlıyacaqlar. Beləliklə o qızların gələcəyi, təhsil almaq istəyi heç nə olacaq.
- Bəs bu problem necə həll olunmalıdır?
- Qızlar üçün nikah yaşının yuxarı qoyulması problemin həlli deyil, bununla erkən nikahın qarşısını almaq mümkün deyil. Əvvəlcə, azyaşlıların təhsildən yayındırılmasına və erkən nikahların yaranmasına səbəb olan problemlər araşdırılmalıdır. Bu ilk növbədə sosial problemlərlə əlaqədardır. Ailələrdə işsizlik aradan qaldırılsa, ailə büdcəsinin gəlirləri artsa, erkən nikah problemi olmayacaq. Erkən evliliklərin baş tutmasında valideyn savadsızlığı da rol oynayır. Statistikaya görə, regionlarda erkən yaşda ərə gedən qadınların atalarının 22 faizi, analarının 13 faizi ali və orta ixtisas təhsilə, üçdə ikisi ilk peşə-ixtisas və tam orta təhsilə, müvafiq olaraq 12 və 19 faizi ümumi orta təhsilə malikdir. Nəticədə, yeniyetmə qızların ərə verilməsi halları getdikcə artır. Belə qızlar bizim ölkəmizdə bir deyil, iki deyil, minlərlədir. Savadsız valideynin oduna düşən, həyatı məhv olan qızlar da var, savadlı valideynin öyüdlərinə, nəsihətlərinə qulaq asmayıb həyatını puç edənlər də az deyil.
- Erkən nikahlar gələcəkdə hansı fəsadlara yol açır?
- Bəzi hallarda azyaşlı qızlar könüllü şəkildə ailə qurmağa can atırlar. Yəni bunu könüllülük kimi ifadə etmək də müəyyən qədər doğru olmazdı. Xüsusən bölgələrdə avtoritar ailələrin qızları ata-ana, böyük qardaş basqısı altında yaşamaqdan bezir. Yorucu və cansıxıcı həyatdan can qurtarmaq üçün nəticənin nə olacağını düşünmədən “səni sevirəm” deyən biri ilə izdivaca girir. Burada artıq "yağışdan çıxıb yağmura düşmək" faciəsi başlanır. Oğlanın ailəsi qızı evlərinə qəbul etmir, qızın valideynləri onları ayaqlayıb keçən qızlarından üz döndərirlər. Heç bir işi-gücü olmayan, hələ maddi cəhətdən valideynindən asılı olan, tüfeyli həyat sürən “ər” və üzləşdiyi vəziyyət qarşısında qalan “qadın”. Nəticə dəhşət saçır. Əli hər yerdən üzülən yeniyetmə qızın bir yolu qalır, həyatına qəsd etmək. Erkən nikahların yaratdığı faciələr barədə saysız misallar çəkə bilərik.
- Bəzən valideynlər qızlarını erkən nikaha, özlərindən çox böyük şəxslərlə evliliyə məcbur edirlər. Bu barədə fikirləriniz necədir?
- Problemin mənəvi-psixoloji tərəfi ilə yanaşı tibbi-bioloji tərəfli də var. 13-15 yaş arası yeniyetmə qızın orqanizmi dünyaya uşaq gətirməyə, beyin analıq duyğusuna hazırdırmı? Əlbəttə ki, cavab müsbət ola bilməz. Ailə həyatına fizioloji, bioloji, mənəvi-psixoloji hazırlıq olmadığı halda mütləq şəkildə stress və travmalar yaşanacaq. Hər birimiz həyatımızda, hansı yaşda olmağımızdan asılı olmayaraq, streslə üzləşirik, psixoloji- mənəvi zədələr alırıq. Yaşadığımız müasir dünyada bunlar qaçılmazdır. Belə hallarda əsas məsələ həyəcan və emosiyaları, duyğuları tənzimləyə bilmək, yəni psixoloji dayanıqlılıqdır. Hələ yetkinlik yaşına çatmayan, ailə, övlad qayğısı çəkməyə məcbur olan yeniyetmə həyata tutunmaq, yaşama gücü tapmaq üçün buna hazırdırmı? Təbii ki, yox. Nəticədə nə baş verir? Üst-üstə yığılan gərginliklər, ailə münaqişələri, anlaşılmazlıqlar psixoloji problemlərə yol açır. Zamanında qarşısı alınmayan, dərinləşən psixoloji travmalar isə bir çox halda qorxulu xəstəliklərin yaranmasına səbəb olur. Yeniyetmə qızların hətta öz ataları yaşda olan kişilərlə ailə qurması yaxın çevrə, cəmiyyət tərəfindən birmənalı qarşılanmasa da, belə evliliklərə can atanlar var. Azyaşlı qız təbii olaraq ata-ananın basqısı ilə bu həyatı qəbul edir.
- Azərbaycan qanunlarında yeniyetmələri erkən nikaha cəlb edən valideyn və digər şəxslər barəsində cinayət məsuliyyəti varmı?
- Məcburi nikaha cəlb edilmə ilə bağlı qanunda müvafiq məsuliyyət var. Qanunla bununla bağlı cinayət məsuliyyəti də var. Lakin qeyd edim ki, cinayət məsuliyyəti yalnız nikaha girən şəxslə bağlıdır. Erkən nikaha təkcə qızlar deyil, oğlanlar da cəlb edilir. Əlbəttə, bu zaman yetkinlik yaşına çatmayan oğlan cinayət məsuliyyətinə cəlb olunmur, çünki onun özü erkən nikaha cəlb edilib. 18 yaşa çatmayan şəxslər valideyn himayəsindədir və onların nikaha cəlb edilməsi məhz valideynlərin iradəsi ilə həyata keçirilir.
Günel CƏLİLOVA
