Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllinin uzanması bu gün regional müstəvidə bu konfliktin ciddi təhdid mənbəyi olaraq qalması ilə müşayiət olunur. Elə bu səbəbdən dünya miqyasında açıq etiraf edilir ki, münaqişənin çözümünün uzanması bölgədə hər an yeni genişmiqyaslı müharibənin olması risqini yaradır. Belə müharibə öz növbəsində təkcə iştirakçı tərəflərin yox, həm də regionda marağı olan, bura milyardlarla sərmayə yatıran dövlətlərin, o cümlədən Minsk Qrupuna həmsədrlik edən ölkələrin mövqeyinə mənfi istiqamətdə ciddi təsirlər göstərmək iqtidarındadır. Elə bu səbəbdən hesab edilir ki, artıq vasitəçi ölkələr qətiyyətlə hərəkət etməli, məsələnin həlli istiqamətində hansısa nəticələrin olmasına çalışmalıdır.
İndilikdə, münaqişənin dinc yolla həllində vasitəçilik edənlər ən yüksək səviyyədə etiraf edir ki, Qarabağ münaqişəsinin həllinin uzanması yolverilməzdir və bütün regionu ciddi təhdid altında saxlayır. Məsələn, Fransanın Xarici İşlər və Beynəlxalq İnkişaf Nazirliyinin kontinental Avropa idarəsinin rəisi Florans Manjena bildirir ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi bölgənin ən böyük problemi və təhdididir. Münaqişənin həllini Fransa üçün prioritet adlandıran Manjen onu da bildirib ki, bu məsələ rəsmi Parisin gündəliyindədir və Fransa Minsk Qrupunun həmsədr ölkəsi kimi öhdəliklərinə sadiqdir. O əlavə edib ki, ölkəsi münaqişə tərəfləri arasında danışıqların bərpasına töhfə verməyə hazırdır. Eyni mövqeni ABŞ dövlət katibi Reks Tillerson da təkrar edir: "ABŞ ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədri kimi Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həllinə dəstək üzrə öhdəliyinə sadiqdir". Rusiya da münaqişənin sülh yolu ilə çözümü üçün danışıqlar prosesinin davam etdirilməsinin vacibliyini gündəmə gətirir. Amma bütün bu səslənən fikirlərə baxmayaraq, həmsədr ölkələr problemin həlli istiqamətində real addımlar atmayıb. Düzdür, onlar konfliktin həllini özündə ehtiva edən təkliflər hazırlayıblar. Amma məsələnin çözümü məqsədilə bu təkliflərin reallaşması istiqamətində əməli addım atılmayıb. Elə bundan istifadə edən Ermənistan hər vəchlə işğal siyasətini davam etdirməyə çalışıb. Amma belə vəziyyətin artıq uzun müddət davam etməsinin mümkünsüzlüyü həmsədr ölkələr tərəfindən də sezilməkdədir.
Digər tərəfdən həmsədrlər onu da yaxşı bilir ki, artıq Azərbaycanın da işğalın davam etməsinə dözmək fikri yoxdur. Bütün bunlar məsələnin güc müstəvisində çözülmə ehtimalını artırır. Amma müharibənin yenidən alovlanması, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, bölgədə geosiyasi, geoiqtisadi marağı olan kənar qüvvələrin də mənafeyi ilə uzlaşmır. Bu səbəbdən indi həmin ölkələrdə də Qarabağ konfliktinin real həllinə xidmət edən zəruri addımların atılması vacib sayılır. Məsələn, ABŞ-ın Con Hopkins Universitetinin Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaz İnstitutu və "İpək yolu" Tədqiqat Proqramının direktoru Svante Kornell qeyd edir ki, Amerika Birləşmiş Ştatları Cənubi Qafqaz kimi Rusiya, Türkiyə və İran arasında yerləşmiş narahat regionda təsir və etimad rıçaqlarını bərpa etməlidir. Onun sözlərinə görə, aralarındakı kəskin fikir ayrılıqlarına baxmayaraq, üç Cənubi Qafqaz ölkəsi ABŞ-la sıx əlaqələrin yaradılmasına çalışır: "Bu amil Vaşinqtonun diqqətini regiona cəlb etməli və bununla bağlı ardıcıl siyasət həyata keçirməyə vadar etməlidir. Amma son onillik ərzində bunun əksi baş verib: hələ on il əvvəl ABŞ Cənubi Qafqaz ölkələrinə böyük təsir qüvvəsinə malik idisə, indi Vaşinqton bu regionla bağlı heç bir siyasətə malik deyil". Ekspert vurğulayır ki, ABŞ-ın yeni administrasiyası bu regionla, xüsusilə də Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli ilə bağlı təşəbbüsü öz üzərinə götürmək üçün uzunmüddətli plan hazırlamalıdır. Kornell bildirib ki, artıq münaqişə bölgəsində gərginlik birmənalı olaraq başlayıb, vəziyyət daha da ağırlaşa bilər: "Ona görə də təxirə salınmadan beynəlxalq təşkilatlar bu məsələ ilə yaxından maraqlanmalıdır. Əks halda ciddi fəsadlar özünü göstərəcək".
Daha bir amerikalı ekspert Peter Teys isə qeyd edir ki, Ermənistan Azərbaycanın suveren ərazisi olan Dağlıq Qarabağ bölgəsindən və yeddi ətraf rayonundan işğalçı ordusunu çıxarmalı və beynəlxalq hüququn prinsiplərinə, BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinə hörmət etməlidir. Onun sözlərinə görə, rəsmi İrəvan mövcud status-kvonu saxlamaqdan əl çəkməli və Bakı ilə danışıqlara başlamalıdır. Peter Teys bu məsələdə indiki ABŞ hökumətinin də fəal siyasət yürütməsinə ciddi zərurət olduğunu vurğulayır: "Bu münaqişə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə, Cənubi Qafqazda sabitliyin və sülhün təmin edilməsinə uyğun həll olunmalıdır. Donald Trampın prezidentliyi dövründə Vaşinqtonun Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin səmərəli həllinə diqqət ayıracağına ümid edirəm. Eləcə də ATƏT, Avropa İttifaqı və digər müxtəlif beynəlxalq təşkilatlar Qafqaz regionunda sülhün və sabitliyin təmin edilməsi üçün fəal rol oynamalı və beynəlxalq hüququn prinsiplərini müdafiə etməlidir. Digər tərəfdən, Ermənistanda mövcud hakimiyyət erməni xalqının uzun müddət üzləşdiyi daxili problemlərə kölgə salan Dağlıq Qarabağ münaqişəsindən vasitə kimi istifadə etməməlidir". Beləliklə, səslənən fikirlərdən aydın görünür ki, ABŞ birmənalı şəkildə Qarabağ məsələsinin həllində daha fəal siyasətə dəvət edilir.
Özünün yeni prezidentini seçməyə hazırlaşan Fransada da Qarabağ münaqişəsinin həlli istiqamətində rəsmi Parisin fəal siyasət yürütməsinin vacibliyi indi daha çox gündəmə gətirilir. Elə bu günlərdə məsələyə toxunan Fransa Senatının üzvü, Fransa-Qafqaz Dostluq Qrupunun sədri Andre Rişar bu xüsusda maraqlı fikirlər səsləndirib. O qeyd edib ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həlli növbəti Fransa prezidenti üçün prioritet olmalıdır. Senator vurğulayıb ki, Fransa və Azərbaycan arasında 25 il davam edən diplomatik əməkdaşlıq nəticəsində müxtəlif sahələrdə, xüsusilə kollektiv təhlükəsizlik, enerji və iqtisadi əməkdaşlıq məsələləri daim yüksələn xətt üzrə inkişaf edib. O qeyd edib ki, bu cür yaxşı münasibətlərin olmasına və Fransanın Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli üzrə danışıqlarda vasitəçilik missiyasını həyata keçirən ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədr ölkəsi statusunu daşımasına baxmayaraq, müəyyən güclü lobbilərin təsiri ucbatından Azərbaycan mövqeyini Fransa ictimaiyyətinə çatdırmaqda böyük çətinliklərlə üzləşir. Bunu nəzərə alaraq o, növbəti Fransa prezidentini bu sahədə nümunəvi obyektivlik nümayiş etdirməyə çağırır. Vurğulayır ki, bu münaqişə mümkün qədər tez bir zamanda sülh yolu ilə həll olunmalıdır: "Ona görə ki, münaqişə ocağı Avropa İttifaqının qonşuluğunda yerləşən regionun siyasi və iqtisadi sabitliyinə təsir göstərir. Məsələnin həllində tərəqqiyə nail olmaq üçün Fransa Senatında Ermənistan və Azərbaycan tərəfləri arasında parlamentlərarası müzakirələrin təşkilinə cəhd göstərilməlidir. Bu təklif bu ilin martında Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevin Fransaya rəsmi səfəri çərçivəsində səsləndirilib".
Minsk Qupunun digər həmsədr ölkəsi olan Rusiyanın da Qarabağ konfliktinin həlli üçün zəruri addımlar atmasının önəminə dair şimal qonşumuzda edilən çağırışların sayı artır. Məsələn, rusiyalı politoloq Yevgeni Mixaylov bildirir ki, Moskva münaqişənin həllinə nail olmaqla həm bölgədə dayanıqlı sülhü bərqərar edə, həm də burada mövqelərini əhəmiyyətli dərəcədə möhkəmləndirə bilər. Azərbaycan, Ermənistan, Rusiya xarici işlər nazirlərinin ötən ayın sonunda Moskvada baş tutan görüşü fonunda ekspert əslində Kremlin tezliklə bu istiqamətdə fəal hərəkətə keçəcəyini istisna etmir. Onun sözlərinə görə, Rusiya tərəfindən Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həllinə diqqət artırılacaq və ya gücləndiriləcək: "Hər halda, Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov danışıqların aparılmasında peşəkar mütəxəssis kimi tanınır. Müxtəlif yollarla Ermənistanın sülhə vadar etdirilməsi davam edir. Amma hazırda biz yalnız işğal edilmiş ərazilərdən Azərbaycana qarşı atəşkəsin pozulması və təxribatın şahidi oluruq, bu isə regionun qarantı olan Rusiyaya xoş gələ bilməz. Ümid etmək istərdim ki, Ermənistan sülhə xidmət edən adekvat siyasi qərarlar qəbul edəcək. Bu, ən azından, Azərbaycanın işğal olunan, bufer zonası adlandırılan rayonlarının qaytarılması üzrə gözlənilən qərar olardı". Ekspertin sözlərinə görə, Rusiyanın ən böyük qələbəsi ondan ibarətdir ki, münaqişənin həlli prosesini tam nəzarətdə saxlayır və Ermənistanın təxribatlarına uymur.
Rusiya Siyasi və İqtisadi Əlaqələr Agentliyinin aparıcı analitiki Mixail Neyjmakov da Moskvanın fəal iştirakı ilə Ermənistanın işğal altındakı əraziləri tədricən boşaltmağa başlamasını mümkün sayır. Politoloq vurğulayıb ki, İrəvan yalnız Ermənistanda sabit daxili siyasi vəziyyət olduğu təqdirdə Bakıya güzəşt edilməsi üzrə hansısa addımlar ata bilər. Onun sözlərinə görə, indiki halda Rusiya Ermənistanda sabit daxili siyasi vəziyyətin təminatçısı ola bilər. Bununla da Kremlin yardımı ilə Ermənistan Qarabağ məsələsinin həlli istiqamətində əməli addım atmaq imkanı qazanar. Mixail Neyjmakov Rusiyanın bu istiqamətdə fəal siyasətə başlmasını Moskvanın regionda maraqları baxımından vacib sayır.
Ölkəmizdə səfərdə olan Rusiyanın tanınmış ictimai-siyasi xadimi, politoloq Aleksandr Duqin isə İsmayıllı rayonunun İvanovka kəndinin sakinləri ilə görüşü fonunda bildirir ki, Azərbaycan məsələnin sülh yolu ilə çözümündə maraqlıdır və bu məsələdə Rusiya da eyni siyasət yürüdür: "Bakıda və İsmayıllıda keçirdiyim görüşlər zamanı mənə bir daha aydın oldu ki, Azərbaycan xalqı Dağlıq Qarabağ məsələsində münaqişə tərəfdarı deyil və sülh istəyir. Azərbaycan xalqı sadə ermənilərlə düşmənçilik aparmır, yalnız işğal altındakı torpaqlarının sülh yolu ilə azad olunmasını istəyir. Lakin müəyyən qüvvələr iki xalq arasında vəziyyəti daim gərgin saxlamaqda maraqlıdır. Rusiya bu münaqişənin tezliklə həll olunmasına kömək etmək istəyir".
Beləliklə, səslənən fikirlərdən aydın görünür ki, Minsk Qrupuna həmsədrlik edən hər üç dövlətdə Qarabağ münaqişəsinin həlli istiqamətində əməli addımlar atılmasına dair çağırışlar edilir. İndi Vaşinqton, Paris və Moskva bu çağırışlara qulaq asıb konfliktin həlli istiqamətində əməli addımlar atsa, həm böyük təhdid mənbəyi olan problem aradan qalxar, bölgədə sülh bərqərar olar, həm də sözügedən ölkələrin özlərinin regionda maraqlarına heç bir təhlükə qalmaz.
Nahid SALAYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.