Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə ilgili bu gün Ermənistanda xüsusi narahatlıq doğuran məqamlardan biri də Azərbaycanın məsələyə Rusiyanın təsirlərini öz maraqları çərçivəsində neytrallaşdırmasıdır. İndi birmənalı həqiqətdir ki, Rusiyanın Ermənistana dəstəyi ötən illərlə müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə azalıb. Bu özünü siyasi, iqtisadi, hərbi və digər sferalarda aydın surətdə göstərir.
Moskva inkişaf baxımından geridə qalan Ermənistanı artıq özü üçün çox ağır yük hesab edir, ona etdiyi yardımların həcmini azaldır. Bunun ümdə səbəblərindən biri Qərblə yaşanan gərginliklər üzündən Rusiyanın özünün müəyyən qədər zəifləməsidir. Eyni zamanda Kreml Ermənistanın Qərblə qurduğu dialoqlardan da narahatdır və İrəvanın istənilən an ona xəyanət edə biləcəyini də yaxşı bilir. Daha bir önəmli cəhət isə odur ki, Azərbaycanın diplomatik gedişləri, ölkə rəhbərliyinin Kremllə təmasları da Moskvanın bölgədə proseslərə baxışını dəyişməyə rəvac verir.
Rusiya indiki şəraitdə aydın görür ki, Ermənistan yükündən xilas olması üçün bu dövlətin Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətlərini normallaşdırması əsas şərtdir. Bu normallaşma üçün Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli istiqamətində İrəvanın real addımlar atmasının vacibliyi də Kremlə yaxşı bəllidir. Elə bu səbəbdən Ermənistanda iddialar səslənir ki, Rusiyanın Qarabağ məsəəlsində İrəvana təzyiqləri artıb. Erməni tərəfi bu məsələdə Bakının Rusiyaya təsirlərinin artmasından da narazılıq edir. Qeyd edilənlər fonunda düşmən ölkədə narahatlıq yaradan daha bir məsələ "Beynəlxalq Avrasiyaçılıq Hərəkatı"nın rəhbəri, Kremlin ideoloqu kimi tanınan rusiyalı politoloq Aleksandr Duqinin Bakıya səfəridir. İlk baxışda bu səfərdə və Duqinin Bakıda keçirdiyi görüşlərdə qeyri-adi bir şey olmasa da, baş verənlər Ermənistanda kifayət qədər ciddi narahatlıq yaradıb. Məsələnin bu tərəfinə nəzər salan erməni ekspert Qalust Qriqoryan son vaxtlar Rusiyadan Azərbaycana çoxsaylı nümayəndələrin gəldiyini yazıb: "Vladimir Jirinovski, Vladimir Solovyov, ardınca da Duqin. Duqinin səfəri Rusiyanın anti-Ermənistan davranışının son damlası oldu". Erməni ekspert qeyd edib ki, Duqinin Bakı səfəri Rusiya və Azərbaycanın Qarabağ məsələsində anlaşdığını göstərir: "Duqinin səfəri sübut edir ki, Bakı və Moskva pərdə arxasında Qarabağla bağlı razılığa gəlib. İndiyə qədər bununla bağlı çoxsaylı nümunələr, fikirlər var idi. Lakin bu səfər heç nəyə şübhə yeri qoymadı".
Bu arada bir məqamı da xüsusi olaraq qeyd etmək lazım gəlir ki, Aleksandr Duqin Bakıda Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı çox maraqlı açıqlamalar verib. Onun sözlərinə görə, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün Rusiya tərəfindən tanınması ən vacib arqumentdir. Duqin vurğulayır ki, bu məsələdə ən vacibi Rusiyanın Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanımasıdır və bu hal da Kremlin məsələyə hansı prizmadan yanaşdığını aydın surətdə meydana qoyur: "Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün Rusiya tərəfindən tanınması çox ciddi məsələdir". Politoloqun sözlərinə görə, tərəflər işğal edilmiş beş rayonun tezliklə Azərbaycana qatarılması ilə bağlı razılığa gəlsələr, bu, Rusiya-Azərbaycan əməkdaşlığında çox vacib məqam olacaq: "Qarabağın özü və qalan iki rayonla bağlı vəziyyət isə daha mürəkkəbdir və daha çox vaxt tələb edə bilər". Bundan öncə isə Aleksandr Duqin Qarabağ münaqişəsi tərəflərini "Lavrov planı"nı qəbul etməyə çağırıb: "İndiki şərtlərdə Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizamlanması üçün ən münasib variant "Lavrov planı"dır".
Duqinin təsvir etdiyi "Lavrov planı" münaqişənin "Madrid prinsipləri" ilə həlli üzrə Azərbaycanın razılıq verdiyi varianta çox yaxındır. "Madrid prinsipləri"nə görə, Ermənistan tərəfindən işğal edilmiş və Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinə daxil olmayan 7 rayon Azərbaycana qaytarılmalı, daha sonra isə Dağlıq Qarabağın statusu müəyyən olunmalıdır. ATƏT-in Minsk Qrupu bu şəraitdə Dağlıq Qarabağın statusunu ən azı 5 il sonra keçiriləcək referendum əsasında müəyyən etməyi təklif edir. Həmin müddət ərzində regiona sülhməramlılar yerləşdirilməli və qaçqınlar geri qaytarılmalıdır. Ermənistanın özündə bu planla razılaşanlar var. Məsələn, düşmən ölkədə parlament seçkilərindən əvvəl Ermənistanın ilk prezidenti Levon Ter-Petrosyan da bildirib ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllinin uzadılması Ermənistanı daha da zəiflədəcək. Sabiq prezident vurğulayıb ki, əldə edilən razılışmalara əsasən, ilk mərhələdə Ermənistan tərəfi işğal olunmuş 7 rayondan 5-ni Azərbaycana qaytarır, ikinci mərhələdə bölgədə sülhməramlılar yerləşdirilir, üçüncü mərhələdə Dağlıq Qarabağın aralıq statusu elan olunur: "Dördüncü mərhələdə isə Ermənistanın blokadası aradan qaldırılır, Azərbaycanla və ehtimal ki, Türkiyə ilə əlaqələr bərpa olunur". Amma hələlik Ermənistan hakimiyyəti bu plana qarşı da dirəniş göstərməyə çalışır. Amma aydındır ki, Rusiya təzyiq siyasətini genişləndirsə, Ermənistanın da dirənişi qırılacaq. Elə İrəvanda narahatlıq yaradan əsas məqam da budur.
Ermənistan baş verənlər fonunda Azərbaycanla Rusiyanın əlaqələrinin daha da genişlənməsinə də böyük narahatlıqla yanaşır. Aleksandr Duqinin açıqlamaları isə, belə görünür ki, Ermənistanın narahatlığını daha da artıracaq. Çünki Azərbaycan-Rusiya münasibətlərini Aleksandr Duqin yüksək qiymətləndirir: "Azərbaycan-Rusiya münasibətləri hazırda ən məhsuldar inkişaf səviyyəsindədir. Biz görürük, Bakı və Prezident İlham Əliyev özü çox dəqiq dərk edirlər ki, Rusiya rəqib deyil və Qərbyönümlü bloklar çərçivəsində Rusiya ilə qarşıdurma Azərbaycan üçün dağıdıcıdır. İlham Əliyev Rusiya maraqlarına getdikcə daha çox toxunan ən mürəkkəb məsələlərdə beynəlxalq siyasətin aktiv subyekti kimi çıxış edir. Azərbaycan-Rusiya münasibətlərinin pozitiv inkişafı Qərbin xoşuna gəlməyə bilər. Onlar hətta bunu sabotaj edə və ya qarşısını ala bilərlər. Amma mənə elə gəlir ki, Azərbaycan neytral dövlət kimi qalaraq və heç bir tərəfə keçmədən öz maraqlarını Rusiya ilə ittifaqda təmin edə və öz müstəqilliyini möhkəmləndirə bilər ki, indi məhz bu müşahidə olunur". Hadisələrin bu səpkidə inkişafı isə Ermənistanı qorxudur. Çünki erməni tərəfi artıq Rusiyanın himayəsini itirir. Digər tərəfdən, Rusiya prezidenti Vladimir Putinin "danışan dili" adlandırılan Duqinin sözlərinə görə, Qarabağda müharibə olarsa, Rusiya Ermənistanı dəstəkləməyəcək. Ermənistanda hesab edilir ki, əslində, Duqinin bütün səsləndirdiyi fikirlər Kremlin mövqeyi kimi qəbul edilə bilər. Belə mövqe isə Qarabağ münaqişəsinin həllini nəzərdə tutduğundan Ermənistanın maraqlarına cavab vermir. Yaranmış durumda isə Ermənistan mənafeyini qorumaq üçün Qərbdən, xüsusən də ABŞ-dan hansısa dəstək gözləmir. Çünki Qərb bu məsələdə Rusiyanın vasitəçilik baxımından liderlyini qəbul edir. Bunu Rusiya, Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirlərinin Moskvada baş tutmuş son görüşü fonunda ABŞ Dövlət katibinin Avropa və Avrasiya məsələləri üzrə keçmiş köməkçisi və ABŞ-ın Azərbaycandakı keçmiş səfiri Metyu Brayza da təsdiq edir. Keçmiş səfirin sözlərinə görə, ABŞ Rusiyanı qıcıqlandıra biləcək bölgələrdə lüzumsuz fəallıq göstərməməyə çalışır. Bu fonda o, Rusiya paytaxtında nazirlərin görüşünü "Moskva prosesi" adlandırır: "Donald Tramp hələlik Cənubi Qafqazla bağlı dəqiq siyasət hazırlamayıb və ABŞ-ın lüzumsuz fəallıqdan uzaq qaçmaq tendensiyası hələ Obama administrasiyası dövründə formalaşmışdı. Obamanın fikrincə, ABŞ dünyada həddən artıq fəal siyasət aparırdı, ona görə də o, ABŞ siyasətini daha sakit məcraya yönəltməyə qərar vermişdi". Brayza bunun Qafqaza da aid olduğunu bildirir. Belə vəziyyətdə Ermənistan mütləq mənada Rusiyanın mövqeyini nəzərə almağa məcburdur, çünki təkbaşına hansısa addım ata bilməz. Belə vəziyyətdə Rusiyanın Ermənistana təsirləri Qarabağ münaqişəsinin həllini tezləşdirmək iqtidarındadır. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, yaranmış situasiyada konfliktin həlli istiqamətində əslində Kreml İrəvana təzyiqlərini tədricən işə salır. Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov da bu günlərdə belə bir açıqlama ilə çıxış edib ki, Moskva Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllində bütün imkanlardan istifadə edir və bu prosesin ən fəal iştirakçılarından biridir: "ABŞ və Fransa ilə birgə ATƏT-in Minsk Qrupuna həmsədr ölkə kimi münaqişənin həlində fəal iştirak edirik. Bununla əlaqədar hələ ötən il Sankt-Peterburqda Azərbaycan, Ermənistan və Rusiyanın iştirakı ilə üçtərəfli sammit keçirildi. Münaqişənin həlli Vladimir Putinin prezidentlər İlham Əliyev və Serj Sarkisyanla görüşlərində də müzakirə edilib. Eyni zamanda bu problem xarici işlər nazirlərinin çoxsaylı görüşlərində də diqqət mərkəzində olub. Bir çox məsələlərin həllində tərəflər arasında razılıq əldə edilib. Ancaq həllini gözləyən bəzi mürəkkəb məsələlər var ki, onlar barədə razılığa gəlinməsi vacibdir". Belə bir razılığın olması üçün isə Ermənistanın nəhayət konstruktivlik nümayiş etdirib münaqişənin çözümü üçün real addımlar atması zəruridir. Qeyd edildiyi kimi, bunun üçün də Kremlin İrəvana təzyiqlərini bir balaca gücləndirməsi kifayət edər. Erməni ekspert Aykazn Qaqriyan bildirir ki, əslində, üç ölkənin xarici işlər nazirlərinin son görüşündən sonra Moskva belə təzyiqlərə başlayıb. Onun sözlərinə görə, Ermənistan bu durumda ilkin şərtlərdən imtina etsə bu, böyük fəlakətlə nəticələnəcək: "Əvvəlki üçtərəfli görüşlərdə Rusiya Ermənistana təzyiq göstərmirdi. Amma bu dəfə vəziyyət fərqli oldu. Məsələ burasındadır ki, Rusiya bir növ Azərbaycanı razı salmağa çalışır. Ona görə də Moskva İrəvana təzyiq göstərdi ki, Bakı ilə bir masa arxasında əyləşsin və danışıqlara başlasın. Ermənistan qoyulan şərtlərdən imtina etməməlidir, əks halda İrəvan, eyni zamanda Serj Sarkisyan üçün bu, çox pis nəticələr verəcək". Beləliklə, gözləmək olar ki, yaxın tezlikdə Qarabağ münaqişəsinin çözümü ilə bağlı diplomatik müstəvidə müəyyən dəyişikliklər qeydə alınsın. Əks halda münaqişənin yenidən hərbi müstəvidə alovlanması tamamilə gözləniləndir və bu, bölgədə marağı olan qüvvələrin mövqelərinə uyğun deyil. Məhz bu vəziyyətdə indi onlar da konfliktin sülh yolu ilə həlli üçün İrəvanın əməli addımlar atmasını zəruri hesab edir.
Nahid SALAYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.