Bu gün Ermənistanda böyük narahatlıqla qarşılanan məqamlardan biri də Azərbaycan ordusunun keçirdiyi hərbi təlimlərdir. Qarşı tərəfdə hesab edilir ki, bu təlimlər işğal altındakı ərazilərin güc yolu ilə qaytarıla biləcəyinə dair İrəvana verilən konkret mesajdır.
Xatırladaq ki, ötən ayın 16-21-də ordumuz 30 minlik şəxsi heyət, 250-dən artıq tank və zirehli texnika, 200-ə qədər müxtəlif çaplı raket və artilleriya qurğusu, reaktiv yaylım atəş sistemi və minaatanlar, 25 ədəd müxtəlif təyinatlı döyüş aviasiyası, yeni növ radioelektron kəşfiyyat vasitələri və pilotsuz uçuş aparatları ilə genişmiqyaslı təlim keçirib. Elə o vaxtdan ermənilər Dağlıq Qarabağ danışıqlarının dalana dirənməsi fonunda bu təlimə böyük narahatlıqla yanaşdıqlarını açıq bəyan etməyə başladılar. Hətta İrəvanda fəaliyyət göstərən Qafqaz İnstitutunun direktor müavini Sergey Minasyan bildirirdi ki, təlimlər Azərbaycanın əraziləri güc yolu ilə azad etmək prinsipinin üzərində möhkəm dayandığını göstərir: "Bakı Qarabağ danışıqları ətrafında yaranmış durğun vəziyyətlə barışmayacaq və məhz buna görə də ordunun hazır vəziyyətdə saxlanması üzərində iş aparır. Ötən ilin aprelində baş vermiş hadisələr isə Ermənistanla müqayisədə Azərbaycan ordusunun güclü olduğunu göstərdi".
Sözügedən təlimin ermənilərin canına saldığı xof aradan qalxmamış Azərbaycan və Türkiyə hərbçilərinin birgə təlimlərə start verməsi isə Ermənistanda daha böyük narahatlıq yaradıb.
Xatırladaq ki, Azərbaycan və Türkiyə arasında hərbi əməkdaşlıq haqqında sazişə əsasən, mayın 1-dən iki ölkənin Silahlı Qüvvələrinin birgə döyüş atışlı taktiki təlimlərinə start verilib. Mayın 5-dək davam edəcək təlimlər Azərbaycanda keçirilir. Birgə təlimlərdə şəxsi heyət, zirehli texnika, artilleriya qurğuları və minaatanlar, Hərbi Hava Qüvvələrinin döyüş və nəqliyyat helikopterləri, həmçinin qruplaşmanın havadan mühafizəsi məqsədilə müasir müdafiə komplekslərilə silahlanmış hava hücumundan müdafiə və zenit-raket bölmələri iştirak edir.
Təlimlərdə müdafiə olunan düşmənə qarşı birgə hücum əməliyyatlarının təşkili və aparılması, zirehli qrupların və taktiki hava desantının tətbiqi, hücumda olan qoşunların dəstəyi üzrə hava hücumundan müdafiə qoşunlarının qarşılıqlı fəaliyyəti məsələlərinin öyrənilməsi mövzusunda tapşırıqlar yerinə yetirilir. O da məlumdur ki, təlimlərin əsas məqsədi Azərbaycan və Türkiyə Silahlı Qüvvələri arasında təcrübə mübadiləsi həyata keçirməklə koordinasiyanı inkişaf etdirmək, qərargahların müştərək planlaşdırmaları, bölmələrin hazırlığı və əməliyyatları icra etmə qabiliyyətini yüksəltməklə iki ölkənin hərbi bölmələrinin qarşılıqlı fəaliyyətinə nail olmaqdır.
Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Azərbaycan və Türkiyənin birgə təlimləri Ermənistanda narahatlıqla qarşılanır. Bu fonda erməni ekspert Aram Sarukyan 16-21 aprel tarixində Azərbaycan Ordusunun 30 min şəxsi heyət və yüzlərlə hərbi texnika ilə keçirdiyi hərbi təlimləri xatırladaraq, Qarabağda müharibə təhlükəsinin artdığını və Ermənistanı yaxşı gələcək gözləmədiyini bildirir. O etiraf edir ki, Azərbaycanın keçirdiyi hərbi təlimlər həqiqətən də Ermənistanda ciddi narahatlığa səbəb olur: "Yeni təlimlərin Ermənistanla sərhəd bölgəsində keçirilməsi də təsadüfi deyil. Bu, Ermənistana ciddi mesajdır". Digər erməni politoloq Aleksandr Kananyan isə bildirib ki, hərbi təlimlərdə Türkiyənin iştirakı Ermənistan üçün ciddi təhlükələrdən xəbər verir: "Türkiyə və Azərbaycan qlobal planda birgə regional siyasət aparan ölkələrdir. Ermənistan tərəfi bu təlimlərə xüsusi diqqət ayırmalı, döyüş hazırlığını gücləndirməlidir. Çünki belə təlimlər bir çox halda müharibənin müqəddiməsi olur. Türkiyə və Azərbaycanın orduları güclüdür, müqayisədə Ermənistan zəifdir. Buna görə də dalana dirənmiş Qarabağ danışıqları fonunda hər an nəsə baş verə bilər".
Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, aprelin 28-də Moskvada keçirilən Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya xarici işlər nazirlərinin görüşündə Qarabağ münaqişəsinin dinc yolla çözümü istiqamətində hansısa razılığın olmaması fonunda yayılan məlumatlar da İrəvanda yeni müharibə qorxusunu artırıb. Ermənistanda hesab edirlər ki, danışıqlarda nəticə əldə edilməməsi müharibə ehtimalını artırır və yeni müharibənin qarşısını Ermənistanın çox güvəndiyi Rusiya belə ala bilməyəcək. Erməni ekspert Stepan Qriqoryan bu xüsusda məsələni belə qoyur: "Azərbaycan Moskva görüşünə təşəbbüs edərək aydınlaşdırmaq istədi ki, Ermənistan əraziləri qaytarmağa hazırlaşırmı, ruslar İrəvanı razı sala bildimi?!". Onun sözlərinə görə, görüşlə bağlı yayılan rəsmi məlumatlar rəsmi dildir: "Azərbaycan bilmək istəyirdi ki, ərazilər qaytarılacaqmı və Rusiya bunun üçün Ermənistana təzyiq göstərməyi bacaracaqmı?! Əminəm ki, nazirlər bir-birinin əlini sıxarkən Məmmədyarov Nalbandyandan soruşub: "Siz əraziləri qaytarmağa hazırlaşırsınız?". Güman ki, Nalbandyan susub. Məmmədyarov daha sonra üzünü Lavrova tutub və soruşub: "Siz qoşunların işğal edilmiş ərazilərdən çıxarılması üçün Ermənistana təsir edə bildinizmi?". Lavrov da, güman ki, heç bir cavab verməyib. Problem bizim hakimiyyətin suallar qarşısında susmasıdır. Çünki onlar Rusiyadan asılıdır və onun dediklərindən kənara çıxmırlar". İndi diqqət həm də ona yönəldilir ki, Moskva görüşündə Azərbaycanı razı salan cavabların olmaması Qarabağ münaqişəsinin həllini daha böyük sürətlə hərb müstəvisinə doğru itələyir. Məhz belə bir vaxtda Azərbaycanın Türkiyə ilə birgə hərbi təlimləri İrəvanın narahatlığını daha da artırır. Ermənistanda aydın görürlər ki, Azərbaycanla Türkiyə arasında hərbi əməkdaşlıq hər keçən gün genişlənir və daha vacib mahiyyət kəsb edir. Bu əməkdaşlıq hərb müstəvisində də dərinləşir. Belə ki, indiyə qədər Azərbaycan və Türkiyə hərbi hava qüvvələri arasında keçirilən birgə təlimlər daha çox hava qüvvələri sahəsində əməkdaşlığı özündə ehtiva edirdi. Ancaq yeni təlimlərin mahiyyəti göstərdi ki, Azərbaycan və Türkiyə hərbi əməkdaşlığın yeni bir sahəsinə qədəm qoyur. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, budəfəki təlimlər təkcə hərbi hava qüvvələrini əhatə etmir. İndi hər iki ölkənin Silahlı Qüvvələrinin bir çox növlərini əhatə edən irimiqyaslı hərbi təlimlərdə hava qüvvələrinin bir hissəsi, vertolyotlar, artilleriya qüvvələri, quru qoşunlarının digər növləri, raket, daxili qoşunlar iştirak edir. Belə vəziyyət tərəflərin birgə hərbi əməliyyatlar aparması baxımından zəngin təcrübə formalaşdırır. Məsələnin bu tərəfinə nəzər salan politoloq Qabil Hüseynli bildirir: "Bu təlimlər birgə əməliyyatların işlənib hazırlanması, yeri gəldikdə düşmənin hər hansı bir təcavüzünü dəf etmək üçün həm ştat qərargah təlimlərini özündə ehtiva edir, həm də konkret əsgər və döyüş texnikasının iştirakı ilə keçirilir. Bu təlimlər ətrafımızda olan müəyyən qüvvələrə yönəlmiş çox ciddi mesajdır. Birinci növbədə Ermənistana mesajdır ki, Azərbaycan tək deyil, yəni bir çox dövlətlərdən hərbi dəstək ala bilər, xüsusilə də Türkiyədən. Türkiyənin bu təlimlərin keçirilməsində böyük hüququ var. Çünki 1921-ci ilin mayında Rusiya ilə imzalanmış Qars müqaviləsinə görə, Türkiyə həm də Naxçıvanın təhlükəsizliyi üçün bir zəmanətçi rolunu oynayır. Bütün bunlar onu göstərir ki, Azərbaycanı Türkiyə ilə həm də hərbi sahədə imzalanmış müqavilələr birləşdirir. Bir sözlə, həyata keçirilən hərbi təlimlər Azərbaycanın müdafiə qüdrətinin artırılması baxımından çox böyük əhəmiyyətə malikdir və düşməni daim qorxuda saxlayır".
Qeyd edilən fikirlər bir daha təsdiq edir ki, Azərbaycanla Türkiyə arasında hərbi əməkdaşlıq haqqında sazişə əsasən baş tutan birgə döyüş atışlı taktiki təlimlərdən Ermənistanın narahat olmasına kifayət qədər əsasları var. Çünki lazım olduqda Ermənistan iki qardaş ölkənin hərbi qüvvələri ilə üz-üzə gələ bilər. Kremlin ideoloqu kimi tanınan politoloq Aleksandr Duqinin fikirləri də Ermənistanda indiki vaxtda ciddi narahatlıq yaradıb. Duqin bildirib ki, Qarabağda müharibə olarsa, Rusiya Ermənistanı dəstəkləməyəcək. Bu fikri əsas götürən erməni mediası da vurğulayır ki, Azərbaycan-Rusiya münasibətlərinin səviyyəsi Qarabağda hansısa hərbi toqquşma zamanı Rusiyanın Ermənistanı dəstəkləməyəcəyini deməyə əsas verir. Bu mövqeyi rusiyalı politoloq Andrey Ryabov da bölüşür: "Rusiya bu gün Qafqazda sabitliyin olmasında maraqlı tərəf kimi çıxış edir. Azərbaycanla Ermənistan arasında mümkün hərbi qarşıdurma Rusiyanın marağında deyil. Çünki bu münaqişədə onun maraqları haçalanır. Bir tərəfdən Ermənistan rəsmi hərbi müttəfiqdir, amma son vaxtlar müəyyən fikir ayrılıqları müşahidə edilir. Digər tərəfdən, Azərbaycan da Kreml üçün çox vacib tərəfdaşdır. Buna görə də Rusiya Qarabağ münaqişəsinin hərbi müstəvidə həll olunmaması üçün bütün mümkün vasitələrdən istifadə etməyə çalışır. Yox, hərbi münaqişə başlayası olsa, Moskva tərəflərdən heç birini birtərəfli şəkildə dəstəkləməyəcək". Elə belə vəziyyət də Ermənistanı çox qorxudur.
Amma düşmən təkcə bundan narahat deyil. Türikyənin siyasi, diplomatik müstəvidə də Qarabağ məsələsində Rusiyaya təsirlərini artırması İrəvanın böyük təşvişlə qarşıladığı məqamlar sırasında yer alır. Burada hesab edilir ki, həm Azərbaycanın, həm də Türkiyənin Qarabağ məsələsində Rusiyaya artan təsirləri Kremli İrəvanla mütəffiqlikdən uzaqlaşdırır. Bu vəziyyət də diplomatik və hərb müstəvilərində Ermənistanın tək qalmasına səbəb olur. Tək qalan Ermənistanın isə Azərbaycan ərazilərini işğal altında saxlaya bilməsinin mümkünsüzlüyü düşmən ölkədə ən yüksək səviyyədə belə qəbul olunur, etiraf edilir. Bütün bunlar aydın şəkildə nümayiş etdirir ki, Qarabağ məsələsində Ermənistan gedərək tam dalana dirənir. Belə vəziyyətdə düşmən üçün ən yaxşı çıxış yolu, təbii ki, məsələnin sülh yolu ilə həllinə nail olmaqdır. Əks halda Azərbaycanın işğal altındakı ərazilərini güc yolu ilə azad etməyə başlaması Ermənistanın itkilərini artırmaqla yanaşı, düşmən ölkədə mövcud hakimiyyətə qarşı qiyama da rəvac verə bilər. Çünki Azərbaycan Ermənistan hakimiyyətinə məsələni sülh yolu ilə həll etmək üçün zaman və şans verib. İndi bundan rəsmi İrəvanın istifadə etməsi, ya da Ermənistan üçün dağıntılara səbəb olan müharibəyə hazır olması lazımdır.
Nahid SALAYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.