Tramp avqustun 14-də Nyu-Yorkda çıxışı zamanı bildirib ki, İranı məğlub etdikdən sonra Hörmüz boğazını ABŞ ərazisi elan etməyi düşünür.
Amma burada çox mühüm bir məqam var: bu, hazırda hüquqi baxımdan həyata keçiriləcək bir qərar deyil. Yəni Trampın prezident kimi belə bir bəyanat verməsi Hörmüzün avtomatik olaraq ABŞ ərazisinə çevrilməsi demək deyil.
Üstəlik, ABŞ administrasiyasından bir yüksək vəzifəli şəxsin jurnalistə bunun zarafat xarakterli ifadə olduğunu bildirdiyi də yazılır. Yəni Trampın özünün dediyi söz çox sərtdir, amma Ağ Ev daxilindən gələn izaha görə bunu formal ərazi ilhaqı kimi qəbul etmək lazım deyil.
Bununla belə, məsələni sadəcə “Tramp zarafat etdi” deyib keçmək də düzgün olmaz. Çünki Tramp eyni çıxışda ABŞ-ın artıq Hörmüz üzərində blokada və faktiki nəzarət imkanına malik olduğunu vurğulayıb. Hazırda boğazdan keçidlər kəskin şəkildə azalıb və İran ABŞ-ın nəzarət iddiasını rədd edir.
Əgər Tramp bunu ciddi siyasi məqsəd kimi nəzərdə tutursa, söhbət çox böyük şeydən gedir. Hörmüz boğazı İranla Oman arasında yerləşir və dünyanın ən mühüm enerji arteriyalarından biridir. Onu ABŞ ərazisi elan etmək faktiki olaraq İranın ərazi və suverenlik iddiasına birbaşa meydan oxumaq, hətta beynəlxalq hüquq baxımından son dərəcə böyük böhran yaratmaq demək olardı.
İran da artıq buna çox sərt cavab verib və boğazın İranın nəzarətində qalacağını bildirib. Məncə, burada daha maraqlı sual budur: Tramp niyə məhz indi belə bir söz deyib və bunun arxasında hansı strateji məqsəd dayanır? Çünki bu, təkcə “dəli-dolu Tramp sözü” kimi görünməyə də bilər.
BMT bu bəyanata reaksiya verməlidir, bəs niyə vermir?
Əslində burada bir incə məqam var: BMT-nin dərhal Trampın bəyanatına ayrıca siyasi bəyanatla qarşılıq verməsi hüquqi baxımdan məcburi deyil. BMT yalnız üzv dövlətlərin və ya Təhlükəsizlik Şurasının gündəmə gətirdiyi məsələ üzrə rəsmi mövqe ortaya qoya bilər.
Əgər söhbət Hörmüz boğazının ABŞ ərazisi elan edilməsindən gedirsə, bu, BMT baxımından çox ciddi məsələdir. Çünki Hörmüz boğazının bir hissəsi İranın, digər hissəsi isə Oman ərazi sularına yaxın ərazidə yerləşir və beynəlxalq dəniz hüququ ilə tənzimlənir. ABŞ prezidentinin birtərəfli bəyanatı həmin ərazinin hüquqi statusunu dəyişmir.
BMT-nin susmasının bir neçə səbəbi ola bilər. Birincisi, Trampın dediyi sözün rəsmi ABŞ qərarı və ya hüquqi akt olmadığı nəzərə alınır. BMT baş katibinin hər bir dövlət rəhbərinin siyasi və ya hətta provokativ bəyanatına ayrıca reaksiya verməsi praktik olaraq mümkün deyil.
İkincisi, Ağ Ev daxilindən bunun zarafat xarakterli ifadə olduğu bildirilibsə, BMT bunu hazırda ABŞ-ın real ərazi iddiası kimi qiymətləndirməyə bilər. Rəsmi qərar, prezident sərəncamı, Konqres aktı və ya ABŞ-ın BMT-yə təqdim etdiyi hüquqi mövqe olsaydı, məsələ tamamilə başqa səviyyəyə keçərdi.
Üçüncüsü, burada Təhlükəsizlik Şurasının siyasi reallığı var. ABŞ özü BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvüdür və veto hüququna malikdir. İran belə bir məsələni Təhlükəsizlik Şurasına çıxara bilər, amma ABŞ məsələnin qərar və ya qətnaməyə çevrilməsinə veto qoya bilər. Bu da BMT-nin niyə ehtiyatlı davrandığını izah edən amillərdən biridir.
Amma fikrimizcə, əsas məsələ başqadır. BMT-nin indi susması o demək deyil ki, belə bir iddia beynəlxalq hüquq baxımından normaldır. Əgər ABŞ həqiqətən Hörmüz boğazını öz ərazisi elan etmək istiqamətində hüquqi və praktiki addımlar atsaydı, onda söhbət sadəcə Trampın açıqlamasından yox, dövlətin ərazi iddiasından gedərdi. Bu isə BMT Nizamnaməsinin ərazi bütövlüyü və güc tətbiqinin yolverilməzliyi prinsipləri baxımından çox ciddi mübahisə doğurardı. Hətta belə bir vəziyyətdə İranın BMT Təhlükəsizlik Şurasına müraciət etməsi, məsələni Baş Assambleyaya çıxarması və beynəlxalq hüquq müstəvisində etiraz etməsi tamamilə gözlənilən olardı.
Ona görə hazırkı mərhələdə “BMT niyə susur” sualından daha dəqiq sual budur: “BMT hansı mərhələdə bu bəyanatı artıq sadəcə siyasi ritorika yox, beynəlxalq hüquq problemi kimi qiymətləndirməyə məcbur olacaq?” Cavab isə ABŞ-ın bundan sonra real hüquqi və hərbi addım atıb-atmamasından asılıdır.
Akif NƏSİRLİ
