Gürcüstanda Azərbaycan və Ermənistan istiqamətində yeni avtomobil yollarının tikintisi ilə bağlı beynəlxalq tenderlərin müddətinin uzadılması ilk baxışdan texniki və prosedur xarakterli qərar təsiri bağışlasa da, məsələyə regionda baş verən son geosiyasi proseslər fonunda yanaşdıqda bunun daha geniş strateji əhəmiyyəti görünür. Rustavi–Qırmızı Körpü və Algeti–Sadaxlı avtomobil yollarının tikintisi Gürcüstanın həm Azərbaycan, həm də Ermənistan istiqamətində nəqliyyat bağlantılarını gücləndirmək və ölkənin Cənubi Qafqazın formalaşmaqda olan yeni tranzit sistemində mövqeyini qorumaq cəhdinin tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Layihənin miqyası da bunu göstərir. Ümumi uzunluğu 61,2 kilometr olacaq yolun dörd zolaqlı, beton örtüklü sürətli magistral kimi inşası, 26 körpünün və 11 yol qovşağının yaradılması nəzərdə tutulur. Təxminən 250 milyon avro dəyərində layihənin Avropa İnvestisiya Bankının krediti hesabına maliyyələşdirilməsi isə Gürcüstanın nəqliyyat siyasətində Avropa maliyyə institutlarının rolunun artmasını göstərən mühüm məqamdır.
Burada ilk diqqətçəkən məsələ zamanlamadır. Cənubi Qafqazda nəqliyyat və kommunikasiyaların yenidən qurulması ilə bağlı proseslər son dövrdə əhəmiyyətli dərəcədə sürətlənib. Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində əldə olunan razılaşmalar, Zəngəzur istiqamətində nəqliyyat bağlantısının gündəmə gəlməsi, ABŞ-ın prosesə cəlb olunması və TRIPP layihəsi ilə bağlı müzakirələr regionun gələcək tranzit xəritəsinin yenidən cızılmasını gündəmə gətirib. Belə bir şəraitdə Gürcüstanın Azərbaycan və Ermənistan sərhədlərinə aparan əsas magistrallara böyük həcmdə investisiya yatırması təsadüfi görünmür.
Gürcüstanın burada əsas məqsədlərindən biri dəyişən regional tranzit sistemində öz əhəmiyyətini qorumaqdır. Əgər Zəngəzur istiqamətində Azərbaycanı Naxçıvan və Türkiyə ilə birləşdirən yeni nəqliyyat xətti tam gücü ilə fəaliyyətə başlayarsa, bu, Gürcüstanın indiyədək malik olduğu müəyyən tranzit üstünlüklərinə təsir göstərə bilər. Xüsusilə Azərbaycan–Gürcüstan–Türkiyə xətti ilə daşınan yüklərin bir hissəsinin alternativ marşrutlara yönəlməsi ehtimalı Tbilisi üçün strateji məsələdir.
Bu baxımdan Gürcüstanın cavabı rəqabətdən geri çəkilmək deyil, öz nəqliyyat infrastrukturunu gücləndirməklə alternativ imkanlar yaratmaqdır. Rustavi–Qırmızı Körpü magistralı Azərbaycanın əsas quru nəqliyyat şəbəkəsinə çıxışı yaxşılaşdıracaq. Algeti–Sadaxlı xətti isə Ermənistan istiqamətində daşımaların sürətini və təhlükəsizliyini artıracaq. Beləliklə, Gürcüstan öz ərazisini Azərbaycan və Ermənistan arasında ayrı-ayrı istiqamətlərə çıxış verən çoxfunksiyalı tranzit platformasına çevirməyə çalışır.
Burada daha mühüm məqam ondan ibarətdir ki, gələcəkdə Zəngəzur dəhlizi ilə Gürcüstan üzərindən keçən marşrutları yalnız rəqib kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Əksinə, bu yollar müəyyən mənada bir-birini tamamlayan nəqliyyat sisteminin elementlərinə çevrilə bilər. Çünki beynəlxalq yükdaşımalarda əsas məsələ yalnız ən qısa marşrutun mövcudluğu deyil. Alternativ yolların olması, sərhəd-keçid imkanları, yolun keyfiyyəti, gömrük prosedurlarının sürəti, təhlükəsizlik və siyasi sabitlik də daşıyıcıların seçimlərinə ciddi təsir edir.
Bu baxımdan Zəngəzur marşrutunun istifadəyə verilməsi Gürcüstanın əhəmiyyətini avtomatik olaraq aradan qaldırmayacaq. Əksinə, regional ticarətin ümumi həcmi artarsa, bir neçə paralel marşrutun eyni vaxtda inkişaf etməsi mümkündür. Yükün bir hissəsi Azərbaycan–Ermənistan–Naxçıvan istiqamətinə, digər hissəsi isə Gürcüstan üzərindən Azərbaycan və Ermənistanla əlaqələndirilən marşrutlara yönələ bilər. Bu isə Cənubi Qafqazda tranzit sisteminin bir dəhlizdən asılılığını azaldacaq.
Ermənistan baxımından da Gürcüstan istiqamətində yol infrastrukturunun inkişafı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ermənistanın uzun müddət Rusiya istiqamətində nəqliyyat və iqtisadi bağlantılardan asılı olması, Azərbaycan və Türkiyə ilə sərhədlərin bağlı qalması ölkənin xarici ticarət imkanlarını məhdudlaşdırıb. Gürcüstan isə Ermənistanın Qara dəniz limanlarına, Avropa bazarlarına və beynəlxalq nəqliyyat şəbəkələrinə çıxışında əsas quru körpülərdən biridir. Buna görə də yeni magistrallar Ermənistanın iqtisadi manevr imkanlarını genişləndirə bilər.
Ermənistanın Rusiya ilə dəmir yolu sahəsində münasibətlərini yenidən nəzərdən keçirməsi də bu kontekstdə diqqət çəkir. Əgər İrəvan nəqliyyat infrastrukturunda Moskvanın rolunu azaltmağa və alternativ istiqamətləri genişləndirməyə çalışarsa, Gürcüstan üzərindən keçən avtomobil və dəmir yolu marşrutlarının əhəmiyyəti daha da arta bilər. Bu, eyni zamanda Ermənistanın Avropa institutları ilə iqtisadi və infrastruktur əlaqələrinin dərinləşməsi baxımından da mühüm ola bilər.
Azərbaycan üçün isə Gürcüstandakı yeni magistrallar iki istiqamətdə əhəmiyyətlidir. Birincisi, Azərbaycan–Gürcüstan–Türkiyə xətti üzrə avtomobil daşımalarının imkanları genişlənir. İkincisi, Zəngəzur marşrutu ilə yanaşı, Gürcüstan istiqamətinin də qorunması Azərbaycanın tranzit siyasətində diversifikasiya yaradır. Bakı üçün ən optimal model bütün yüklərin bir marşruta bağlanması deyil, müxtəlif istiqamətlərdən istifadə edə bilən çevik nəqliyyat sistemi yaratmaqdır.
Gürcüstanın özü üçün isə əsas məsələ tranzit gəlirlərinin qorunması və ölkənin regional logistika mərkəzi statusunun saxlanılmasıdır. Yeni magistrallar yalnız avtomobil yolunun tikintisi demək deyil. Onlar logistika mərkəzlərinin, anbarların, yanacaqdoldurma və servis məntəqələrinin, gömrük terminallarının və digər xidmət sektorlarının inkişafına əlavə imkan yarada bilər. Yəni yol infrastrukturu gələcəkdə Gürcüstanın iqtisadiyyatında daha geniş multiplikativ effekt formalaşdıra bilər.
Eyni zamanda burada müəyyən rəqabət də qaçılmazdır. Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistanın hər biri öz ərazisindən mümkün qədər çox yük keçirməyə çalışacaq. Zəngəzur marşrutu işə düşdükcə Gürcüstanın mövcud tranzit mövqelərini qoruması üçün təkcə yol tikməsi kifayət etməyəcək. Daşınmaların qiyməti, gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi, sərhədlərdə gözləmə müddətinin azaldılması, logistika xidmətlərinin keyfiyyəti və siyasi sabitlik əsas rəqabət faktorlarına çevriləcək.
Bu mənada, Gürcüstanın hazırkı addımını Zəngəzur dəhlizinə qarşı yönəlmiş layihə kimi qiymətləndirmək birtərəfli yanaşma olardı. Daha doğru yanaşma budur ki, Tbilisi regionda yaranmaqda olan yeni nəqliyyat reallığına əvvəlcədən uyğunlaşmağa və bütün mümkün marşrutların kəsişdiyi ölkə kimi öz mövqeyini saxlamağa çalışır. Zəngəzur dəhlizi reallaşsa belə, Gürcüstan özünü bu yeni sistemdən kənarda qoymaq istəmir.
Nəticədə Cənubi Qafqazın gələcək tranzit xəritəsində əsas dəyişiklik bir marşrutun digərini tamamilə əvəz etməsi deyil, paralel və bir-birini tamamlayan dəhlizlərin formalaşması ola bilər. Azərbaycan–Naxçıvan–Türkiyə bağlantısı, Azərbaycan–Gürcüstan–Türkiyə xətti və Ermənistan–Gürcüstan istiqaməti vahid regional nəqliyyat şəbəkəsinin müxtəlif qollarına çevrilə bilər. Bu isə Cənubi Qafqazı yalnız enerji deyil, avtomobil və dəmir yolu daşımaları baxımından da daha əhəmiyyətli tranzit məkanına çevirə bilər.
Əslində, Gürcüstanın yeni magistral layihələrinə yanaşmasının əsas strateji mesajı da budur: Zəngəzur dəhlizinin açılması regionda nəqliyyat rəqabətini artırsa da, tranzit imkanlarını bütövlükdə genişləndirir. Bu prosesdən ən çox fayda əldə edəcək ölkələr isə təkcə ən qısa yolu yaradanlar deyil, müxtəlif marşrutları bir-birinə bağlamağı, logistikanı sürətləndirməyi və beynəlxalq yük axınlarını öz ərazisində cəmləşdirməyi bacaran dövlətlər olacaq.
Akif NƏSİRLİ
