Əli Orucov: “Moskva-Ankara xətti əvvəlki kimi hamar və rəvan deyil”
Almaniyanın “Deutsche Welle” nəşrinin 14 avqust 2026-cı il tarixli məlumatına görə, Rusiya Türkiyənin Qara dənizdə atəşkəs və gəmilərə zərbələrin dayandırılması təklifini rədd edib.
Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Mariya Zaxarova bildirib ki, Moskva vəziyyətin yaxşılaşması üçün hər hansı əsas görmür və buna görə də Qara dənizdə zərbələrin dayandırılması ilə bağlı təkliflə razılaşmaq üçün səbəb olmadığını düşünür. O, həmçinin qeyd edib ki, Türkiyə bu təklifi mediada xarici işlər naziri Hakan Fidan tərəfindən səsləndirib, lakin Rusiya tərəfi Ankaradan rəsmi müraciət almayıb.
Türkiyə isə Qara dənizdə mülki və kommersiya gəmiçiliyinə təhlükənin artmasından narahatdır. Hakan Fidan avqustun 8-də bildirib ki, Ankara Rusiya və Ukraynaya gəmilərə hücumların dayandırılması üçün moratorium tətbiq etməyi və bununla bağlı xüsusi mexanizm yaratmağı təklif edib. Türkiyənin mövqeyinə görə, hərbi əməliyyatların Qara dənizdə genişlənməsi mülki gəmiçiliyə, kommersiya daşımalarına və ərzaq təhlükəsizliyinə ciddi risk yaradır.
Ankara, xüsusilə Türkiyə şirkətlərinə məxsus, Türkiyə vətəndaşlarının sahib olduğu və ya ekipajında türkiyəli şəxslərin olduğu gəmilərə hücumlarla bağlı narahatlığını ifadə edib. Türkiyə avqustun 4-də də tərəfləri Qara dənizdə gəmiçiliyin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün dərhal konkret addımlar atmağa çağırmışdı.
Rusiya isə Ukraynanı gəmilərə hücumlarda ittiham edib və 2022–2023-cü illərdə fəaliyyət göstərmiş Qara dəniz taxıl təşəbbüsünə qayıtmağın məqsədəuyğun olmadığını bildirib.
Məsələnin əsas əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, Türkiyə Qara dənizdə döyüşlərin müəyyən dərəcədə məhdudlaşdırılması üçün Moskva və Kiyev arasında ayrıca razılaşma yaratmağa çalışır. Rusiyanın hazırda bu təşəbbüsə müsbət yanaşmaması isə Qara dənizdə təhlükəsizliyin təmin olunması və mümkün danışıqlar prosesinin irəliləməsini çətinləşdirir.
Türkiyənin Qara dənizdə gəmilərə zərbələrin dayandırılması və atəşkəs mexanizminin yaradılması təklifini Rusiyanın rədd etməsi Moskva-Ankara münasibətlərinə və Rusiya-Ukrayna müharibəsində mümkün sülh danışıqlarına necə təsir göstərə bilər?
Politoloq Əli Orucov “Bakı-Xəbər” qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, Ukrayna-Rusiya müharibəsində qarşılıqlı hücumların intensivləşməsi və döyüş əməliyyatlarının coğrafiyasının genişlənməsi artıq müharibənin birbaşa tərəfi olmayan dövlətlər üçün də ciddi təhlükələr yaradır.
Onun sözlərinə görə, döyüşlərin cəbhə xəttindən kənara çıxması, xüsusilə Qara və Xəzər dənizlərində müxtəlif obyektlərin və gəmilərin hədəfə alınması münaqişənin regional təhlükəsizlik müstəvisinə keçdiyini göstərir. Müharibə zonasından uzaqda yerləşən Xəzərdə gəminin vurulması, Qara dənizdə isə mülki və ticarət daşımaları həyata keçirən gəmilərin hücumlara məruz qalması artıq yalnız Rusiya və Ukraynanın deyil, üçüncü dövlətlərin də maraqlarına və təhlükəsizliyinə toxunur.
Əli Orucov qeyd edib ki, Qara dənizin faktiki olaraq döyüş əməliyyatları zonasına çevrilməsi sahilyanı ölkələrdə ciddi narahatlıq doğurur. Xüsusilə Türkiyəyə məxsus gəmilərin bir neçə dəfə insidentlərə cəlb olunması Ankaranın bu məsələyə susqun yanaşmasını çətinləşdirir. Bu baxımdan Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidanın Qara dənizdə atəşkəs təklifini səsləndirməsi təsadüfi deyil. Bu təşəbbüs həm Türkiyənin öz təhlükəsizlik maraqlarından, həm də hadisələrin getdikcə daha təhlükəli istiqamət almasından irəli gəlir.
Politoloqun fikrincə, Moskvanın belə bir təklifə müsbət yanaşmaması Rusiyanın mövcud reallıqları nə dərəcədə düzgün qiymətləndirdiyi ilə bağlı suallar yaradır. Çünki Qara dənizdə atəşkəsin təmin olunması ilk növbədə mülki və ticarət gəmilərinin təhlükəsizliyinin qorunmasına, eyni zamanda Rusiyanın özünün də əlavə diplomatik təzyiqlərlə üzləşməsinin qarşısının alınmasına xidmət edə bilər.
Əli Orucov hesab edir ki, Türkiyə bu məsələdə xüsusi mövqeyə malikdir. Ankara həm Ukrayna, həm də Rusiya ilə münasibətləri qoruyub saxlayan azsaylı dövlətlərdən biridir. Türkiyə Ukraynanın ərazi bütövlüyünü və siyasi suverenliyini dəstəkləsə də, müharibədə birbaşa tərəfə çevrilməməyə, Rusiya ilə açıq qarşıdurmadan yayınmağa və balanslı siyasət yürütməyə çalışır. Bu siyasət Türkiyəyə həm Kiyevlə, həm də Moskva ilə dialoq imkanlarını qorumağa şərait yaradır.
Politoloq vurğulayıb ki, Kreml isə Ankara ilə Kiyev arasında hərbi-siyasi və texnoloji əməkdaşlığın güclənməsindən narahatdır. Xüsusilə Türkiyənin Ukraynaya müdafiə sənayesi məhsulları tədarük etməsi və NATO çərçivəsində mövqeyini daha fəal şəkildə ortaya qoyması Moskvanın Ankara ilə münasibətlərə əvvəlki yanaşmasını müəyyən qədər dəyişdirə bilər.
“Görünür, NATO-nun Ankarada keçirilən sammitindən sonra yaranan yeni siyasi vəziyyət, eləcə də Türkiyənin Ukraynaya silah tədarükünü davam etdirməsi Kremlin Ərdoğana münasibətində müəyyən tərəddüdlər yaradıb”, – deyə Əli Orucov bildirib.
Onun sözlərinə görə, Rusiya tərəfinin açıqlamaları da Moskva-Ankara münasibətlərində əvvəlki rahatlığın olmadığını göstərməyə hesablanmış mesaj təsiri bağışlayır. Bu baxımdan Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Mariya Zaxarovanın Türkiyənin Qara dənizdə atəşkəs təklifinə mənfi münasibət bildirməsi də diqqət çəkir.
Politoloq hesab edir ki, əslində Qara dənizdə atəşkəsin əldə olunması Rusiyanın da maraqlarına cavab verə bilər. Çünki münaqişənin yeni ərazilərə və dəniz kommunikasiyalarına yayılması Moskvanın üzərinə əlavə siyasi və iqtisadi təzyiqlər gətirir, eyni zamanda üçüncü ölkələrin, o cümlədən Türkiyənin təhlükəsizlik maraqlarına toxunur.
Əli Orucovun fikrincə, bu proses davam edərsə, Qara dənizdəki hər bir yeni insident Türkiyə-Rusiya münasibətlərinə əlavə gərginlik gətirə bilər. Ankara üçün əsas məsələ həm öz ticarət gəmilərinin təhlükəsizliyini təmin etmək, həm də Qara dənizin tammiqyaslı hərbi qarşıdurma zonasına çevrilməsinin qarşısını almaqdır. Buna görə Türkiyənin atəşkəs çağırışlarının davam etməsi və Moskva ilə diplomatik təmaslarını artırması istisna edilmir.
Nəticə etibarilə, Qara dənizdə baş verənlər yalnız Ukrayna-Rusiya müharibəsinin növbəti mərhələsi kimi qiymətləndirilə bilməz. Burada artıq regional təhlükəsizlik, beynəlxalq ticarət marşrutlarının qorunması və Türkiyə-Rusiya münasibətlərinin gələcək istiqaməti kimi daha geniş məsələlər də ön plana çıxır. Əgər Moskva və Kiyev arasında qarşılıqlı hücumların coğrafiyası daha da genişlənərsə, Türkiyənin balanslı mövqeyini qoruması getdikcə çətinləşə bilər. Bu isə Ankara-Moskva münasibətlərində yeni mərhələnin başlanmasına səbəb ola bilər.
Dəniz NƏSİRLİ
