“İbrahim sazişləri”nə qarşı yeni regional ərəb-türk xətt formalaşır?
Yaxın Şərq və daha geniş İslam dünyasında təhlükəsizlik arxitekturasının dəyişməsi fonunda İsrailin təşəbbüsü ilə formalaşdırılan “İbrahim sazişləri” ilə Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan arasında inkişaf edən təhlükəsizlik əməkdaşlığının müqayisəsi getdikcə daha aktual görünür. Söhbət burada bir sazişin digərini formal olaraq əvəz etməsindən daha çox, regionda iki fərqli geosiyasi yanaşmanın meydana çıxmasından gedir.
2020-ci ildə ABŞ-ın Donald Tramp administrasiyasının vasitəçiliyi ilə İsrailin Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və Bəhreynlə münasibətlərini normallaşdırması ilə başlayan “İbrahim sazişləri” sonradan Mərakeşin də prosesə qoşulması ilə genişləndi. Sudanla bağlı da normallaşma prosesi gündəmə gəldi. Bu təşəbbüsün arxasında yalnız diplomatik münasibətlərin qurulması deyil, həm də İsrailin ərəb dünyası ilə iqtisadi, texnoloji, enerji və təhlükəsizlik əlaqələrinin genişləndirilməsi dayanırdı.
“İbrahim sazişləri”nin daha böyük strateji hədəfi isə Səudiyyə Ərəbistanının bu prosesə qoşulması hesab edilirdi. Ər-Riyadın İsraillə münasibətləri normallaşdırması baş verərdisə, bu, layihəyə tamamilə yeni geosiyasi çəki qazandıra bilərdi. Çünki Səudiyyə Ərəbistanı həm ərəb dünyasında, həm də İslam aləmində xüsusi siyasi və dini nüfuza malikdir. Lakin Fələstin məsələsi və Qəzza müharibəsi Səudiyyənin İsraillə normallaşma prosesinə yanaşmasını əhəmiyyətli dərəcədə mürəkkəbləşdirdi.
Məhz bu fonda Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan arasında təhlükəsizlik əməkdaşlığının güclənməsi diqqəti cəlb edir. Bu əməkdaşlıq İsrailə qarşı yaradılmış formal hərbi blok kimi təqdim edilməməlidir. Lakin onun regional təhlükəsizlik baxımından mümkün nəticələri “İbrahim sazişləri” ilə müqayisə aparmağa əsas verir. Çünki burada söhbət eyni regionda fərqli dövlətlərin təhlükəsizlik maraqlarını daha sıx əlaqələndirməsindən gedir.
“İbrahim sazişləri”nin fəlsəfəsində İsrailin regional sistemə inteqrasiyası əsas elementlərdən biridir. Bu modeldə İsrail ərəb dövlətləri ilə diplomatik münasibətlər qurur, iqtisadi əlaqələri genişləndirir və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığı dərinləşdirir. Digər tərəfdən, Türkiyə-Səudiyyə Ərəbistanı-Pakistan xəttində daha çox müsəlman dövlətləri arasında təhlükəsizlik koordinasiyasının gücləndirilməsi ön plana çıxa bilər.
Bu iki yanaşmanın əsas fərqi də məhz buradadır. Birinci model İsraili regional təhlükəsizlik və iqtisadi əməkdaşlıq sisteminə daxil etməyə çalışırsa, ikinci xətt müsəlman dövlətlərinin öz aralarında təhlükəsizlik imkanlarını artırmasına əsaslanır. Bu səbəbdən ikinci model müəyyən mənada İbrahim sazişlərinə alternativ geosiyasi platforma potensialına malikdir. Lakin onu hələlik İbrahim sazişlərinin tam alternativi adlandırmaq tezdir.
Burada Səudiyyə Ərəbistanının mövqeyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ər-Riyad eyni vaxtda həm Qərblə və ABŞ-la strateji münasibətlərini qorumağa, həm Çinlə əlaqələrini genişləndirməyə, həm İslam dünyasında liderlik iddiasını saxlamağa, həm də regional təhlükəsizlikdə öz rolunu artırmağa çalışır. Buna görə Səudiyyənin siyasətini yalnız İsrail əleyhinə və ya İbrahim sazişlərinə alternativ xətt kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Ər-Riyad üçün əsas məqsəd özünün regional çəkisini artırmaq və müxtəlif güc mərkəzləri arasında manevr imkanlarını qorumaqdır.
Türkiyə faktoru da bu mənzərəni daha mürəkkəb edir. Ankara NATO üzvü olmaqla yanaşı, İslam dünyasında və Yaxın Şərqdə müstəqil regional güc kimi çıxış edir. Türkiyənin Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistanla təhlükəsizlik əməkdaşlığının genişlənməsi onun regionda ayrıca strateji xətt formalaşdırmaq imkanlarını artırır. Bu xəttin gələcəkdə iqtisadi, enerji, müdafiə sənayesi və nəqliyyat layihələri ilə tamamlanması mümkündür.
Pakistanın iştirakı isə prosesə əlavə hərbi-strateji ölçü gətirir. Pakistan nüvə dövlətidir və güclü hərbi struktura malikdir. Buna görə onun Səudiyyə Ərəbistanı və Türkiyə ilə təhlükəsizlik əməkdaşlığının dərinləşməsi yalnız Yaxın Şərqlə məhdudlaşmayan daha geniş təhlükəsizlik mənzərəsi yarada bilər. Bununla belə, bu əməkdaşlığın konkret olaraq İsrailə qarşı yönəlmiş hərbi ittifaqa çevrilməsi barədə nəticə çıxarmaq üçün kifayət qədər əsas yoxdur.
Bu prosesin Azərbaycan üçün əhəmiyyəti isə daha böyükdür. Azərbaycan eyni vaxtda Türkiyə ilə müttəfiqlik münasibətlərinə, Pakistanla yaxın strateji əlaqələrə, Səudiyyə Ərəbistanı və digər ərəb dövlətləri ilə inkişaf edən münasibətlərə, həmçinin İsraillə geniş strateji əməkdaşlığa malikdir. Bu baxımdan Bakı iki fərqli regional platformanın arasında seçim etməli olan ölkə deyil, müəyyən mənada hər iki istiqamətlə əlaqə qura bilən dövlət mövqeyindədir.
Azərbaycanın İbrahim sazişlərinə qoşulması məsələsi də bu kontekstdə ayrıca qiymətləndirilməlidir. Bakı üçün İsraillə münasibətlər yalnız diplomatik əlaqələrdən ibarət deyil. Enerji, müdafiə, təhlükəsizlik, texnologiya və digər sahələrdə əməkdaşlıq mövcuddur. Eyni zamanda, Azərbaycan İslam dünyası ilə münasibətlərini də xüsusi əhəmiyyətli istiqamət kimi saxlayır. Buna görə Azərbaycan üçün optimal yanaşma hər hansı regional blokun qarşı tərəfinə çevrilmək deyil, müxtəlif platformalar arasında əlaqələndirici rolunu gücləndirmək ola bilər.
Əgər İbrahim sazişləri gələcəkdə Səudiyyə Ərəbistanının iştirakı ilə genişlənərsə, Türkiyə və Pakistanın daxil olmadığı, İsrail və ərəb dövlətlərinin mərkəzində dayandığı yeni regional əməkdaşlıq modeli yarana bilər. Əksinə, Türkiyə-Səudiyyə Ərəbistanı-Pakistan təhlükəsizlik əməkdaşlığı institusional xarakter alarsa, İslam dünyasının daxilində ayrıca təhlükəsizlik mexanizminin formalaşması ehtimalı yüksələr.
Ən maraqlı ssenari isə bu iki xəttin qarşı-qarşıya gəlməsi deyil, müəyyən məqamda bir-birini tamamlamasıdır. Səudiyyə Ərəbistanı həm müsəlman dövlətləri arasında təhlükəsizlik əməkdaşlığında aparıcı rol oynaya, həm də müəyyən şərtlərlə İsraillə münasibətləri normallaşdıra bilər. Belə halda İbrahim sazişləri ilə Türkiyə-Pakistan-Səudiyyə xətti arasında sərt qarşıdurma əvəzinə, daha mürəkkəb və çoxşaxəli regional təhlükəsizlik sistemi yarana bilər.
Bu mənzərədə Azərbaycan üçün əsas üstünlük onun müxtəlif tərəflərlə münasibətlərindədir. Bakı həm Türkiyə və Pakistanla strateji tərəfdaşlıq münasibətlərini, həm Səudiyyə Ərəbistanı və digər müsəlman ölkələri ilə əlaqələrini, həm də İsraillə mövcud əməkdaşlığını regional sabitlik və iqtisadi inteqrasiya məqsədləri ilə uzlaşdıra bilər.
Nəticə etibarilə, Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan arasında təhlükəsizlik əməkdaşlığını İbrahim sazişlərinin “əvəzi” kimi qiymətləndirmək hələ tezdir. Lakin bu proses İbrahim sazişlərinin yaratdığı regional modelə alternativ təhlükəsizlik arxitekturasının konturlarını formalaşdıra bilər. Əsas sual isə bundan sonra hansı platformanın daha geniş koalisiya yarada bilməsi deyil, bu fərqli təhlükəsizlik və əməkdaşlıq mexanizmlərinin bir-biri ilə rəqabətə, yoxsa paralel əməkdaşlığa çevriləcəyidir. Azərbaycan da məhz bu yeni geosiyasi düzəndə özünün strateji mövqeyinə görə mühüm aktorlardan birinə çevrilə bilər.
Akif NƏSİRLİ
