Bazar günü günü, 22 noyabr 2026
     

Məkkə sazişi “İbrahim sazişləri”nin alternativi olacaq?..

Image


“İbrahim sazişləri”nə qarşı yeni regional ərəb-türk xətt formalaşır?

Yaxın Şərq və daha geniş İslam dünyasında təhlükəsizlik arxitekturasının dəyişməsi fonunda İsrailin təşəbbüsü ilə formalaşdırılan “İbrahim sazişləri” ilə Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan arasında inkişaf edən təhlükəsizlik əməkdaşlığının müqayisəsi getdikcə daha aktual görünür. Söhbət burada bir sazişin digərini formal olaraq əvəz etməsindən daha çox, regionda iki fərqli geosiyasi yanaşmanın meydana çıxmasından gedir.

2020-ci ildə ABŞ-ın Donald Tramp administrasiyasının vasitəçiliyi ilə İsrailin Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və Bəhreynlə münasibətlərini normallaşdırması ilə başlayan “İbrahim sazişləri” sonradan Mərakeşin də prosesə qoşulması ilə genişləndi. Sudanla bağlı da normallaşma prosesi gündəmə gəldi. Bu təşəbbüsün arxasında yalnız diplomatik münasibətlərin qurulması deyil, həm də İsrailin ərəb dünyası ilə iqtisadi, texnoloji, enerji və təhlükəsizlik əlaqələrinin genişləndirilməsi dayanırdı.

“İbrahim sazişləri”nin daha böyük strateji hədəfi isə Səudiyyə Ərəbistanının bu prosesə qoşulması hesab edilirdi. Ər-Riyadın İsraillə münasibətləri normallaşdırması baş verərdisə, bu, layihəyə tamamilə yeni geosiyasi çəki qazandıra bilərdi. Çünki Səudiyyə Ərəbistanı həm ərəb dünyasında, həm də İslam aləmində xüsusi siyasi və dini nüfuza malikdir. Lakin Fələstin məsələsi və Qəzza müharibəsi Səudiyyənin İsraillə normallaşma prosesinə yanaşmasını əhəmiyyətli dərəcədə mürəkkəbləşdirdi.

Məhz bu fonda Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan arasında təhlükəsizlik əməkdaşlığının güclənməsi diqqəti cəlb edir. Bu əməkdaşlıq İsrailə qarşı yaradılmış formal hərbi blok kimi təqdim edilməməlidir. Lakin onun regional təhlükəsizlik baxımından mümkün nəticələri “İbrahim sazişləri” ilə müqayisə aparmağa əsas verir. Çünki burada söhbət eyni regionda fərqli dövlətlərin təhlükəsizlik maraqlarını daha sıx əlaqələndirməsindən gedir.

“İbrahim sazişləri”nin fəlsəfəsində İsrailin regional sistemə inteqrasiyası əsas elementlərdən biridir. Bu modeldə İsrail ərəb dövlətləri ilə diplomatik münasibətlər qurur, iqtisadi əlaqələri genişləndirir və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığı dərinləşdirir. Digər tərəfdən, Türkiyə-Səudiyyə Ərəbistanı-Pakistan xəttində daha çox müsəlman dövlətləri arasında təhlükəsizlik koordinasiyasının gücləndirilməsi ön plana çıxa bilər.

Bu iki yanaşmanın əsas fərqi də məhz buradadır. Birinci model İsraili regional təhlükəsizlik və iqtisadi əməkdaşlıq sisteminə daxil etməyə çalışırsa, ikinci xətt müsəlman dövlətlərinin öz aralarında təhlükəsizlik imkanlarını artırmasına əsaslanır. Bu səbəbdən ikinci model müəyyən mənada İbrahim sazişlərinə alternativ geosiyasi platforma potensialına malikdir. Lakin onu hələlik İbrahim sazişlərinin tam alternativi adlandırmaq tezdir.

Burada Səudiyyə Ərəbistanının mövqeyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ər-Riyad eyni vaxtda həm Qərblə və ABŞ-la strateji münasibətlərini qorumağa, həm Çinlə əlaqələrini genişləndirməyə, həm İslam dünyasında liderlik iddiasını saxlamağa, həm də regional təhlükəsizlikdə öz rolunu artırmağa çalışır. Buna görə Səudiyyənin siyasətini yalnız İsrail əleyhinə və ya İbrahim sazişlərinə alternativ xətt kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Ər-Riyad üçün əsas məqsəd özünün regional çəkisini artırmaq və müxtəlif güc mərkəzləri arasında manevr imkanlarını qorumaqdır.

Türkiyə faktoru da bu mənzərəni daha mürəkkəb edir. Ankara NATO üzvü olmaqla yanaşı, İslam dünyasında və Yaxın Şərqdə müstəqil regional güc kimi çıxış edir. Türkiyənin Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistanla təhlükəsizlik əməkdaşlığının genişlənməsi onun regionda ayrıca strateji xətt formalaşdırmaq imkanlarını artırır. Bu xəttin gələcəkdə iqtisadi, enerji, müdafiə sənayesi və nəqliyyat layihələri ilə tamamlanması mümkündür.

Pakistanın iştirakı isə prosesə əlavə hərbi-strateji ölçü gətirir. Pakistan nüvə dövlətidir və güclü hərbi struktura malikdir. Buna görə onun Səudiyyə Ərəbistanı və Türkiyə ilə təhlükəsizlik əməkdaşlığının dərinləşməsi yalnız Yaxın Şərqlə məhdudlaşmayan daha geniş təhlükəsizlik mənzərəsi yarada bilər. Bununla belə, bu əməkdaşlığın konkret olaraq İsrailə qarşı yönəlmiş hərbi ittifaqa çevrilməsi barədə nəticə çıxarmaq üçün kifayət qədər əsas yoxdur.

Bu prosesin Azərbaycan üçün əhəmiyyəti isə daha böyükdür. Azərbaycan eyni vaxtda Türkiyə ilə müttəfiqlik münasibətlərinə, Pakistanla yaxın strateji əlaqələrə, Səudiyyə Ərəbistanı və digər ərəb dövlətləri ilə inkişaf edən münasibətlərə, həmçinin İsraillə geniş strateji əməkdaşlığa malikdir. Bu baxımdan Bakı iki fərqli regional platformanın arasında seçim etməli olan ölkə deyil, müəyyən mənada hər iki istiqamətlə əlaqə qura bilən dövlət mövqeyindədir.

Azərbaycanın İbrahim sazişlərinə qoşulması məsələsi də bu kontekstdə ayrıca qiymətləndirilməlidir. Bakı üçün İsraillə münasibətlər yalnız diplomatik əlaqələrdən ibarət deyil. Enerji, müdafiə, təhlükəsizlik, texnologiya və digər sahələrdə əməkdaşlıq mövcuddur. Eyni zamanda, Azərbaycan İslam dünyası ilə münasibətlərini də xüsusi əhəmiyyətli istiqamət kimi saxlayır. Buna görə Azərbaycan üçün optimal yanaşma hər hansı regional blokun qarşı tərəfinə çevrilmək deyil, müxtəlif platformalar arasında əlaqələndirici rolunu gücləndirmək ola bilər.

Əgər İbrahim sazişləri gələcəkdə Səudiyyə Ərəbistanının iştirakı ilə genişlənərsə, Türkiyə və Pakistanın daxil olmadığı, İsrail və ərəb dövlətlərinin mərkəzində dayandığı yeni regional əməkdaşlıq modeli yarana bilər. Əksinə, Türkiyə-Səudiyyə Ərəbistanı-Pakistan təhlükəsizlik əməkdaşlığı institusional xarakter alarsa, İslam dünyasının daxilində ayrıca təhlükəsizlik mexanizminin formalaşması ehtimalı yüksələr.

Ən maraqlı ssenari isə bu iki xəttin qarşı-qarşıya gəlməsi deyil, müəyyən məqamda bir-birini tamamlamasıdır. Səudiyyə Ərəbistanı həm müsəlman dövlətləri arasında təhlükəsizlik əməkdaşlığında aparıcı rol oynaya, həm də müəyyən şərtlərlə İsraillə münasibətləri normallaşdıra bilər. Belə halda İbrahim sazişləri ilə Türkiyə-Pakistan-Səudiyyə xətti arasında sərt qarşıdurma əvəzinə, daha mürəkkəb və çoxşaxəli regional təhlükəsizlik sistemi yarana bilər.

Bu mənzərədə Azərbaycan üçün əsas üstünlük onun müxtəlif tərəflərlə münasibətlərindədir. Bakı həm Türkiyə və Pakistanla strateji tərəfdaşlıq münasibətlərini, həm Səudiyyə Ərəbistanı və digər müsəlman ölkələri ilə əlaqələrini, həm də İsraillə mövcud əməkdaşlığını regional sabitlik və iqtisadi inteqrasiya məqsədləri ilə uzlaşdıra bilər.

Nəticə etibarilə, Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan arasında təhlükəsizlik əməkdaşlığını İbrahim sazişlərinin “əvəzi” kimi qiymətləndirmək hələ tezdir. Lakin bu proses İbrahim sazişlərinin yaratdığı regional modelə alternativ təhlükəsizlik arxitekturasının konturlarını formalaşdıra bilər. Əsas sual isə bundan sonra hansı platformanın daha geniş koalisiya yarada bilməsi deyil, bu fərqli təhlükəsizlik və əməkdaşlıq mexanizmlərinin bir-biri ilə rəqabətə, yoxsa paralel əməkdaşlığa çevriləcəyidir. Azərbaycan da məhz bu yeni geosiyasi düzəndə özünün strateji mövqeyinə görə mühüm aktorlardan birinə çevrilə bilər.

Akif NƏSİRLİ




DİGƏR XƏBƏRLƏR

VİDEO

Aydın Quliyev Mətbuat Şurasında seçkilərə qatılmamasının səbəblərini qurultayda açdı... - VİDEO

Biri ermənini öpür, biri sovet bayrağı qaldırır... Günümüzə baxın! - VİDEO

Lavrov işdən kənarlaşdırılır, yoxsa oyun qurulur? - VİDEO

“Günəş fəallığı” Xəzər suyuna təsir edən sonuncu amıldir - Rusiyadan gələn izaha cavab...

Putin “nüvə çantası”nı özü ilə Çinə niyə aparmışdı...

Ermənilər Qarabağda Amaras udin-alban abidəsinə kor iddialardan əl çəkmirlər...

SON XƏBƏRLƏR

21.11.2026 / 22:23
Rusiya raketləri Polşada gərginliyi artırdı – NATO hərəkətə keçəcəyini açıqladı...

21.11.2026 / 22:05
Prezident İlham Əliyevin Vyetnama səfəri başa çatıb

21.11.2026 / 21:24
Trampdan İranla bağlı ŞOK PLAN – gələcək Ağ Ev rəhbərlərinin də əl-qolu bağlanacaq...

21.11.2026 / 20:19
Ukrayna ilə bağlı bənd Tramp-Si-Putin bəyanatından son anda çıxarıldı... Finlandiya prezidentindən sensasion iddia...

21.11.2026 / 19:50
Zelenski Krım körpüsünü hədəf göstərdi – “Rusiya müharibənin nə olduğunu hiss etməlidir”

21.11.2026 / 19:23
İran ABŞ F-16-sını vurduğunu iddia edir – Pentaqondan açıqlama gəldi...

21.11.2026 / 19:07
Məleykə Abbaszadənin Nərmin Heydərlini işdən çıxarması ilə bağlı xəbərlərə RƏSMİ REAKSİYA...

21.11.2026 / 18:28
Leyla Əliyeva Hanoy Tiсarət və Turizm Kollecində Bakı guşəsi və Azərbaycan kulinariya zonasının açılışında iştirak edib - FOTO

21.11.2026 / 17:42
Elektron hökumıət inkişafı üzrə Azərbaycanın nəticələrini hər ölkə göstərə bilməz...

21.11.2026 / 17:12
Rusiyada miqrantlara sərt nəzarət başlayır – dekabrın 1-dən hər addımları izlənəcək...

21.11.2026 / 16:27
Britaniyanın Aİ-yə qayıtması gündəmə gəldi – Londondan gözlənilməz açıqlama...

21.11.2026 / 15:35
TRIPP layihəsinə rəsmən start verilir... Paşinyan anons etdi - Ermənistan Azərbaycan və Türkiyənin enerji şəbəkəsinə qoşulur...

21.11.2026 / 15:34
Mehriban Əliyeva və Vyetnamın birinci xanımı Hanoyda İrs Evində olublar - FOTO

21.11.2026 / 15:05
Prezident: "Xüsusilə Vətən müharibəsi dövründə Vyetnamın verdiyi dəstəyə və ədalətli mövqeyinə görə minnətdarıq"

21.11.2026 / 15:02
"Vyetnam bizim üçün dost ölkə və strateji tərəfdaşdır" - Prezident İlham Əliyev

21.11.2026 / 14:59
"Tamamilə əminəm ki, Azərbaycan bundan da böyük inkişafa nail olacaq" - Vyetnam Prezidenti

21.11.2026 / 14:56
"Azərbaycan həm Avropanın, həm də Asiyanın bənzərsiz mədəni irsini daşıyan inci hesab olunur" - To Lam

21.11.2026 / 14:53
Hanoyda Prezident İlham Əliyevin və Birinci xanım Mehriban Əliyevanın şərəfinə rəsmi nahar verilib - FOTO

21.11.2026 / 14:06
Almaniyadan İrəvana mesaj - sülh müqaviləsi üçün Konstitusiya dəyişdirilməlidir

21.11.2026 / 13:43
Trampın İranla müharibə planına maliyyə əngəli – Demokratlar Konqresə ultimatum verdi...

21.11.2026 / 13:25
Saxlanılan şəxsin üzərindən 5 kq-dan çox narkotik çıxdı

21.11.2026 / 13:14
İran təhdidi ABŞ nazirini hərbi bazaya sığınmağa məcbur etdi – Bessentdən Tehrana sərt mesaj...

21.11.2026 / 12:58
DİN narkotikə görə həbs olunan vəkil Orxan Kəngərli və digərləri ilə bağlı görüntülər yaydı - VİDEO

21.11.2026 / 12:31
Beynəlxalq Qalereyada İsrail Səfiri ilə mədəniyyət sahəsində əməkdaşliq müzakirə olunub

21.11.2026 / 12:10
Avtomobil almaq üçün götürdüyü krediti tanışı oğurladı....

21.11.2026 / 11:47
"Biz Azərbaycanı regionda daimi olaraq mühüm strateji tərəfdaş kimi qəbul etmişik" - Vyetnam Prezidenti

21.11.2026 / 11:43
Prezident İlham Əliyev: "Azərbaycan-Vyetnam münasibətləri strateji əhəmiyyət daşıyır"

21.11.2026 / 11:28
Prezident İlham Əliyevin Vyetnam Prezidenti ilə geniş tərkibdə görüşü olub - FOTO

21.11.2026 / 10:14
Müdafiə Nazirliyində NATO nümayəndə heyəti ilə görüş olub

21.11.2026 / 09:36
Rusiya Türkiyənin S-400 sistemlərini üçüncü ölkəyə satması məsələsini müzakirə edir...

21.11.2026 / 09:11
Avtoxuliqanlıq edən daha bir sürücü həbs edildi

21.11.2026 / 08:51
Prezidentlər İlham Əliyev və To Lam Birgə Bəyanat qəbul ediblər, Azərbaycan-Vyetnam sənədləri mübadilə olunub - FOTO

21.11.2026 / 08:44
Prezident İlham Əliyev gürcüstanlı həmkarına başsağlığı verib

21.11.2026 / 08:41
Prezident İlham Əliyevin Hanoyda rəsmi qarşılanma mərasimi olub

20.11.2026 / 23:10
Minlərlə ailənin torpaq probleminin həlli istiqamətində mühüm addım - çıxarış almaq mümkün olacaq...

20.11.2026 / 22:37
İraqda məzhəb savaşı başlanır, işin içində yenə İran var

20.11.2026 / 22:15
Tramp Konqresdə nəzarəti itirməzdən əvvəl hərəkətə keçdi - Ukraynada sülh üçün son tarix açıqlandı...

20.11.2026 / 21:58
BMT-ni bərbad günə qoyanlar onun “köklü islahatına” qərar verdilər...

20.11.2026 / 21:43
Danimarka Rusiya hərbi attaşesini ölkədən qovur, ruslar üçün vizaları da dayandırır – vaxt verildi...

20.11.2026 / 21:35
Britaniya ordusu dron dövrünə hazırlaşır?

20.11.2026 / 21:24
Moskvadan Tallinn və Buxarestə etiraz - hər iki ölkənin diplomatları Rusiya XİN-ə çağırıldı

20.11.2026 / 21:16
Paşinyan “Qərbi Ermənistandan” imtina etdi ki, Bakı da Qərbi Azərbaycandan imtina etsin - Hay ki, hay...

20.11.2026 / 20:58
Qərbi Zəngəzurun tarixi irsinin UNESCO-da mənimsənilməsinə start verildi...

20.11.2026 / 20:41
Tramp Çindəki hadisədən sonra təyyarədaşıyan bir gəmini İranın "qapısından" çəkib apardı...

20.11.2026 / 20:22
Rəsmi Ankara NATO-ya sərt mesaj verdi – Alyans Türkiyəni Yaxın Şərqdə tək qoydu...

20.11.2026 / 20:07
Parlament buraxılır, Konstitusiya dəyişdirilir, müxalifət ləğv edilir - Paşinyan mürəkkəb ssenariyə baş vurdu...

20.11.2026 / 19:49
Azərbaycanda kitabxanalar 26 faiz azalıb, bəzi kəndlərdə onlar fəaliyyətini tamamilə dayandırıb

20.11.2026 / 19:44
Dədə Qorqud epoxasının memarlıq irsi:Nəzəri fikirlər, tarixi baxışlar və məkan semantikası

20.11.2026 / 19:25
Macarıstan Ukrayna siyasətini tam dəyişdi - Madyar Orbanı sildi...

20.11.2026 / 19:25
Vyetnam üçün Avropaya Azərbaycanın üzərindın yol açıldı...

20.11.2026 / 19:10
İŞİD-in “Vilayəti Xorasan” qruplaşmasının iki üzvü Azərbaycana gətirilərək həbs edildi - FOTO

20.11.2026 / 18:57
Moskvadan Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin Dublin görüşünə reaksiya...

20.11.2026 / 18:43
Maşın alan yoxdur, amma qiymətlər sürətlə artır

20.11.2026 / 18:27
Yeni Yalta sammiti alınmadı, amma Rusiya, Çin, ABŞ liderləri istəklərinə nail oldular

20.11.2026 / 18:11
Fransa və Hindistan BTQ-yə açıq savaş açdı - təşkilatın sosial media hesablarına kiberhücumlar başladı...

20.11.2026 / 17:57
Şəmkir xəstəxanasını su basdı - TƏBİB-dən açıqlama...

20.11.2026 / 17:51
İslam yaxın onillikdə dünyanın ən böyük dininə çevriləcək

20.11.2026 / 17:40
İcra başçısının birinci müavini ilə bağlı 2 milyonluq qalmaqal - iş prokurorluğa çıxdı...

20.11.2026 / 17:32
Almaniya və Ukrayna arasında fikir ayrılığı - Avropalı liderlər Moskvaya gedəcəkmi...

20.11.2026 / 17:26
Dünyanın "3 iddialı ağası" Qəzzada on minlərlə müsəlmanın faciəsinə susdu...

20.11.2026 / 17:12
Mehriban Əliyevanın sosial media hesablarında Vyetnamın vitse-prezidenti ilə görüşünə dair paylaşım edilib

20.11.2026 / 17:05
Trampdan Ukrayna ilə bağlı mühüm açıqlama - Vaşinqton Kiyevsiz qərar verməyəcək...

20.11.2026 / 16:32
Kolleclərə qəbul qaydaları dəyişir - qiyabi təhsil ləğv edilir...

20.11.2026 / 16:25
Prezident İlham Əliyevin sosial media hesablarında Vyetnama rəsmi səfəri ilə bağlı videoçarx paylaşılıb

20.11.2026 / 16:09
Ermənilər pasportlarda doğulduğu yer kimi "Azərbaycan " yazdırırlar...

20.11.2026 / 16:02
Prezident İlham Əliyevin səfəri Vyetnam mediasının diqqət mərkəzində... - FOTO

20.11.2026 / 15:44
Çin lideri Putini niyə bu qədər soyuq qarşıladı...

20.11.2026 / 15:29
Mehriban Əliyeva Vyetnamın vitse-prezidenti ilə görüşüb - FOTO

20.11.2026 / 15:23
Azərbaycanda boşanmaların sayı artır - hər 100 nikahın 48-i dağılır...

20.11.2026 / 15:20
Bakı–Balakən–Bakı marşrutu üzrə qatarların hərəkəti bərpa olunur

20.11.2026 / 15:09
Rusiyanı Ukraynada yeni işğala ruhlandıran kimdir - ABŞ müdafiə nazirinin yanlışı...

20.11.2026 / 15:08
“Vətəndaşlar referendumda yeni Konstitusiyanın əleyhinə səs verərsə, istefa verməyə hazıram” - Paşinyan

20.11.2026 / 14:50
Badamdarda sürüşmə sahəsində çatlar genişlənib - RƏSMİ AÇIQLAMA...

20.11.2026 / 14:45
Milli Məclisin deputatı Vüqar Rəhimzadə Ordubadda seçiciləri ilə növbəti görüşünü keçirib - FOTO

20.11.2026 / 14:44
Aİ və Böyük Britaniya tələbə mübadiləsi barədə razılığa gəldilər, lakin təhsil haqları dayandırıldı

20.11.2026 / 14:32
Əli Əsədov Kobaxidzeyə başsağlığı verdi

20.11.2026 / 14:24
Krım körpüsü Niderland raketləri ilə vurulmuşdu - Niderland və Avstriyanın Kiyevdəki səfirlikləri bombalandı...

20.11.2026 / 14:12
Əməkdar artist Nigar Şabanova icra hakimiyyətini tənqid etdi

20.11.2026 / 14:08
Polşanın Lublin şəhərində hava hücumu xəbərdarlığı edilib

20.11.2026 / 14:01
Milli Xalça Muzeyində “Ortaq irs: Türk xalçası” mövzusunda beynəlxalq simpozium təşkil olunacaq

20.11.2026 / 13:59
AĞDAMIN MƏDƏNİ YADDAŞI: DAŞLARA HƏKK OLUNMUŞ TARİX VƏ YENİDƏN DİRÇƏLƏN İRS

İnformasiya texnologiyaları Azərbaycanın inkişafında yeni güclü mənbə kimi özünü daha çox təsdiqləyir....

XƏBƏR ARXİVİ