ABŞ, Ermənistan və Azərbaycan Ağ Evdə təşkil olunmuş Sülh Sammitinin birinci ildönümü ilə bağlı birgə bəyanat yayıblar. Sənəddə vurğulanır ki, tərəflər onilliklər boyu davam etmiş münaqişəyə son qoyan, Cənubi Qafqazı daha firavan gələcəyə doğru aparan bu təməl üzərində irəliləmək əzmindədirlər. Əlavə edilir ki, birgə bəyannamə ABŞ-ın dəstəyi ilə Ermənistan və Azərbaycan üçün sülhün möhkəmləndirilməsi, həmçinin tərəfdaşlığın dərinləşdirilməsi istiqamətində konkret yol xəritəsi müəyyən edib.
Bəyanatda bildirilir ki, bu müddət ərzində Ermənistan-Azərbaycan sərhədi boyunca sabitlik qorunub, hər iki tərəf münasibətlərin normallaşdırılması, sərhədlərin delimitasiyası və davamlı sabitliyin təmin edilməsi üçün zəruri tədbirlər vasitəsilə etimadın gücləndirilməsi istiqamətində konkret addımlar atmaqdadırlar. Qeyd edilir ki, Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu (TRIPP) infrastrukturun inkişafını həyata keçirəcək TRIPP İnkişaf Şirkətinin yaradılmasına dair ABŞ-Ermənistan razılaşması da daxil olmaqla, konkret irəliləyişlər sayəsində ideyadan reallığa çevrilməkdədir: “Ermənistanda mühəndis-tədqiqat işləri artıq həyata keçirilməkdədir. Azərbaycan öz ərazisində Ermənistanda TRIPP-ə birləşəcək avtomobil yolu və dəmir yolunun tikintisini, demək olar ki, başa çatdırıb. Üç ölkə həmçinin TRIPP marşrutu boyunca elektrik enerjisinin ötürülməsi xəttinin inşasını dəstəkləyir". O da bildirilir ki, ABŞ Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyada Transxəzər Ticarət Marşrutuna (Orta Dəhliz) özəl sektor investisiyalarının cəlb edilməsini dəstəkləmək məqsədilə Transxəzər Sahibkarlıq Fonduna 201 milyon dollar vəsait ayırıb. O da bildirilir ki, Azərbaycan Ermənistana münasibətdə bütün tranzit məhdudiyyətlərini birtərəfli qaydada aradan qaldırıb: "Azərbaycan həmçinin Ermənistana 20 min ton neft məhsulu tədarük edib. Həqiqi sülh bir gündə əldə edilmir, bununla belə, prezident Trampın ifadə etdiyi kimi – verilən vədlər yerinə yetirilir. Azərbaycan və Ermənistanın davamlı sülhə doğru atdığı addımlar dünya üçün nümunədir. Bu baxımdan biz regionun parlaq və firavan gələcəyini səbrsizliklə gözləyirik".
Amma prosesdən Ermənistanda narahat olan qüvvələr də var. Bu sırada erməni müxalifəti xüsusilə seçilir. Erməni politoloq Benyamin Poqosyan bu fonda iddia edir ki, Azərbaycan özünün əsas məqsədini müəyyən edib: Ermənistanla sülh müqaviləsi imzalamadan Naxçıvana çıxış əldə etmək. O, bu nəticəyə Vaşinqton sammitinin ildönümü fonunda vəziyyəti təhlil edərkən gəlib.
Poqosyanın sözlərinə görə, Azərbaycan sülh şərtlərində israr etməyə davam edir — Ermənistan Konstitusiyasına dəyişikliklər tələb edir, müxtəlif səviyyələrdə ərazi iddiaları səsləndirir və sair: “Bakı üçün ən yaxşı ssenari sülh müqaviləsinin imzalanmasının qarşısını almaq, Ermənistan-Türkiyə münasibətlərinin normallaşmasını pozmaq və eyni zamanda TRIPP layihəsinin həyata keçirilməsi yolu ilə Naxçıvana çıxış əldə etməkdir. Azərbaycan üçün ideal ssenari imzalanmış müqavilənin, Ermənistan-Türkiyə münasibətlərinin, Ermənistanla Naxçıvan arasında açıq sərhədin və müvafiq olaraq Ermənistandan Naxçıvan vasitəsilə İrana gedən yolun olmadığı ssenaridir. Lakin Azərbaycanın Naxçıvanla əlaqə qurmasına imkan verən TRIPP mövcuddur". Ekspert baş nazir Nikol Paşinyanın İrəvan və Bakı arasında sülhün bərqərar olduğu iddiası ilə razılaşmır: “İki il yarım əvvəl başlayan sərhəd delimitasiyası və demarkasiyası olduqca yavaş gedir: sərhədin yalnız 1%-i — 12 kilometri — indiyə qədər delimitasiya və demarkasiya olunub. Proses bu tempdə davam edərsə, ən yaxşı halda növbəti əsrdə başa çatacaq. Beləliklə, bir çox suallar hələ də qalmaqdadır. Bəziləri hələ də həll olunmayıb və ya proses çox yavaş irəliləyir”. TRIPP-in perspektivlərinə gəldikdə, Poqosyan qeyd edir ki, bu ilin sonuna qədər tərəflər - Ermənistan və ABŞ - bütün hüquqi məsələləri həll edəcəklər və infrastruktur tikintisinə 2027-ci ilin əvvəlində başlana bilər. Lakin məhz o vaxta qədər iki əsas regional oyunçunun - Rusiya və İranın - mövqeləri aydınlaşacaq: “Ümumiyyətlə, heç bir aktor regionda müharibə istəmir. Lakin onların məqsəd və vəzifələri kökündən fərqlidir. Rusiya regionda bir nömrəli oyunçu kimi mövqeyini bərpa etmək istəyir, Avropa İttifaqı Rusiyaya qarşı hər cür mübarizə aparır, İran isə ABŞ və Türkiyənin mövqelərini gücləndirməsini istəmir və sair”. Onun fikrincə, sülh müqaviləsinin mümkün imzalanması müharibənin yenidən başlamayacağına 100% zəmanət verməyəcək, lakin riskləri əhəmiyyətli dərəcədə azaldacaq: “Müəyyən dərəcədə bu cür zəmanətləri təkcə Ermənistan və Azərbaycan arasında deyil, həm də qlobal aktorlar arasında güc balansında, eləcə də iqtisadi qarşılıqlı əlaqədə görmək olar”.
Xatırladaq ki, 8 avqust 2025-ci ildə Vaşinqtonda Ermənistan, ABŞ və Azərbaycan liderləri münaqişənin sülh yolu ilə həlli ilə bağlı birgə bəyannamə imzalayıblar. ABŞ Prezidentinin sözlərinə görə, Ermənistan TRIPP çərçivəsində ABŞ-a marşrutu inkişaf etdirmək üçün 99 ilə qədər eksklüziv uzunmüddətli hüquqlar verəcək və bu hüquqlar vasitəsilə Azərbaycan Naxçıvanla quru əlaqəsi yaratmağa ümid edir. Amerika tərəfi torpağı infrastruktur və idarəetmədən məsul olan konsorsiuma icarəyə verməyi planlaşdırır. Moskva layihənin həyata keçirilməsinin həm geosiyasi, həm də infrastruktur çətinlikləri ilə dolu olduğunu qeyd edir. Rusiya tərəfi Ermənistan-İran sərhədində Rusiya sərhədçilərinin mövcudluğunu, Azərbaycan infrastrukturu ilə inteqrasiya üçün Rusiya standartlarına uyğun dəmir yolu ölçülərindən istifadənin zəruriliyini və “Rusiya Dəmir Yolları”nın törəmə şirkəti olan “Cənubi Qafqaz Dəmir Yolları” ilə 2038-ci ilə qədər qüvvədə olan güzəşt müqaviləsini vurğulayır. Bundan əlavə, Ermənistanın Avrasiya İqtisadi Birliyinin üzvü və birliyin vahid gömrük məkanının bir hissəsi olaraq qaldığı vurğulanır. Eyni zamanda, Rusiya dəfələrlə TRIPP layihəsində müxtəlif səviyyələrdə, xüsusən də Moskva və İrəvanın dəmir yolu infrastrukturu sahəsində uzunmüddətli əməkdaşlığı nəzərə alınmaqla iştirak etməyi nəzərdən keçirməyə hazır olduğunu bildirib. Həmçinin, Rusiya paytaxtı təşəbbüsün həyata keçirilməsi üçün bütün parametrlərin və mexanizmlərin ətraflı öyrənilməsinin vacibliyini vurğulayır.
Samirə SƏFƏROVA
