Bəhruz Quliyev: "Azərbaycanın mövqeyində əsas vurğu insanların öz doğma yurdlarına təhlükəsiz, ləyaqətli və beynəlxalq hüququn prinsiplərinə uyğun şəkildə qayıtması məsələsidir"
Nikol Paşinyan 8 avqust 2025-ci ildə Vaşinqtonda Azərbaycan və Ermənistan arasında əldə olunan razılaşmanı iki ölkə arasında sülhün əsas dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirir. Onun fikrincə, həmin tarixdən sonra Ermənistan üçün yeni siyasi və iqtisadi perspektivlər açılıb.
Paşinyan bildirir ki, sülh sazişinin imzalanması və ratifikasiyası, eləcə də Ermənistan-Azərbaycan sərhədinin delimitasiyası hələ qarşıda duran məsələlərdir. O, həmçinin Azərbaycanda saxlanılan ermənilərin vəziyyətinin Ermənistan cəmiyyətini narahat etdiyini qeyd edir.
Paşinyanın fikrincə, Vaşinqton razılaşmasının mühüm nəticələrindən biri TRIPP layihəsidir. O hesab edir ki, bu layihə Ermənistanın blokadasına son qoyacaq, ölkə və region iqtisadiyyatının inkişafına təkan verəcək və Azərbaycanla Ermənistanın bir-birini rəqib və ya maneə deyil, qonşu və əlaqələndirici tərəf kimi görməsinə şərait yaradacaq.
Ermənistan baş naziri hesab edir ki, Azərbaycan-Ermənistan münaqişəsi artıq başa çatıb və sülh əldə olunub. Lakin onun fikrincə, sülhü qurmaqdan daha asan onu dağıtmaq mümkündür.
Mətnin ən mühüm siyasi mesajı isə qarşılıqlı “qayıdış” ritorikasının dayandırılması çağırışıdır. Paşinyan bildirir ki, Ermənistanda “Dağlıq Qarabağ ermənilərinin geri qayıtmaq hüququ” və “Azərbaycandan erməni qaçqınların qayıtması”, Azərbaycanda isə “Qərbi Azərbaycana və qərbi azərbaycanlıların geri qayıtması” barədə ritorika dayandırılmalıdır. O, bunun hər iki ölkədə sülhün geridönməz olması üçün vacib şərt olduğunu vurğulayır.
Paşinyanın yanaşmasına görə, Azərbaycan və Ermənistan qarşılıqlı olaraq keçmiş münaqişənin yaratdığı ərazi və köçkünlük məsələlərini siyasi qarşıdurmanın alətinə çevirməməli, gələcək nəsillərin dinc yanaşı yaşamaq hüququnu əsas prioritet kimi qəbul etməlidirlər.
Paşinyanın “Qərbi Azərbaycana və qərbi azərbaycanlıların qayıdışı” ilə bağlı ritorikanın dayandırılması çağırışını necə qiymətləndirmək olar? Bu açıqlama o deməkdirmi ki, Azərbaycan Qərbi azərbaycanlıların öz tarixi torpaqlarına qayıdış hüququndan imtina etməsə, bu məsələ Ermənistan tərəfindən sülh prosesinə təhlükə kimi qiymətləndirilə bilər? Ümumiyyətlə, Paşinyanın bu yanaşması Azərbaycan-Ermənistan sülh gündəliyində yeni şərt formalaşdırmaq cəhdi kimi dəyərləndirilə bilərmi?
"Nikol Paşinyanın “Qərbi Azərbaycana qərbi azərbaycanlıların qayıdışı” ilə bağlı ritorikanın dayandırılması barədə çağırışı ilk baxışdan sülh gündəliyinin məntiqinə uyğun görünə bilər. Amma məsələyə daha dərindən yanaşdıqda burada ciddi siyasi suallar ortaya çıxır.
Əvvəla, Azərbaycan tərəfinin Qərbi azərbaycanlıların öz tarixi torpaqlarına qayıdış hüququnu gündəmə gətirməsi heç də yeni ərazi iddiası anlamına gəlmir. Azərbaycanın mövqeyində əsas vurğu insanların öz doğma yurdlarına təhlükəsiz, ləyaqətli və beynəlxalq hüququn prinsiplərinə uyğun şəkildə qayıtması məsələsidir. Ona görə də bu məsələni avtomatik olaraq revanşizm və ya ərazi iddiası kimi təqdim etmək düzgün deyil."
Bu fikirləri "Səs" qəzetinin baş redaktoru, siyasi ekspert Bəhruz Quliyev "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında deyib.
Ekspert qeyd edib ki, Paşinyanın yanaşmasında diqqət çəkən məqam ondan ibarətdir ki, o, həm Ermənistan cəmiyyətində Qarabağ ermənilərinin qayıdışı, həm Azərbaycanda erməni qaçqınların qayıdışı, həm də Azərbaycanda Qərbi azərbaycanlıların qayıdışı ilə bağlı ritorikanın dayandırılmasını paralel şəkildə gündəmə gətirir. Burada zahirən qarşılıqlılıq prinsipi var. Lakin siyasi baxımdan bütün məsələlərin eyni müstəviyə qoyulması mübahisəlidir.
Çünki sülh prosesinin əsas məqsədi tərəflərin legitim hüquq və maraqlarını susdurmaq deyil, onların hüquqi və siyasi çərçivədə həllinə mexanizm yaratmaqdır. Əgər “qayıdış” sözünün özü sülhə təhlükə kimi təqdim edilirsə, onda ortaya belə bir sual çıxır: məcburi köçkünlərin və qaçqınların öz doğma yurdlarına qayıtmaq hüququ hansı siyasi məntiq əsasında sülhə zidd hesab edilə bilər?
İkincisi, Paşinyanın bu açıqlaması Azərbaycan üçün yeni bir şərtin formalaşdırılması cəhdi kimi də qəbul oluna bilər. Əgər Ermənistan demək istəyirsə ki, Azərbaycan Qərbi azərbaycanlıların qayıdışı məsələsini gündəmdə saxladığı müddətdə sülh prosesinin irəliləməsi mümkün deyil, bu artıq sadəcə ritorik çağırış deyil, siyasi şərt mahiyyəti daşımağa başlayır.
Halbuki Vaşinqton razılaşmasının məntiqi ondan ibarət olmalıdır ki, tərəflər yeni qarşılıqlı şərtlər yaratmaq əvəzinə, əldə olunmuş razılaşmaların icrasına fokuslansınlar. Sülh prosesinin hər mərhələsində yeni şərtlərin ortaya çıxarılması isə prosesin özünü uzatmaq riski yaradır.
"Azərbaycan tərəfi dəfələrlə bəyan edib ki, Qərbi azərbaycanlıların qayıdışı məsələsi beynəlxalq hüquq, təhlükəsizlik və qarşılıqlılıq prinsipləri əsasında həll olunmalıdır. Bu mövqedən imtina etmək isə Azərbaycan üçün sadəcə siyasi ritorikadan geri çəkilmək deyil, yüz minlərlə insanın tarixi yaddaşı və hüquqları ilə bağlı məsələnin gündəmdən çıxarılması demək olardı.
Burada daha bir mühüm məqam var: Ermənistan istəyirsə ki, Azərbaycan Qarabağ ermənilərinin qayıdışı məsələsini sülh gündəliyindən çıxarsın, Azərbaycan da eyni zamanda Qərbi azərbaycanlıların qayıdışının sülhə təhdid kimi təqdim edilməsini qəbul etməyə bilər. Deməli, məsələ “kim hansı ritorikadan imtina edir?” müstəvisində deyil, “bu məsələlərin gələcəkdə hansı hüquqi və humanitar mexanizmlərlə həll olunacağı” müstəvisində müzakirə edilməlidir.
Paşinyanın “münaqişə başa çatıb, sülh əldə olunub, amma sülhü qurmaq onu dağıtmaqdan daha çətindir” fikri özü əslində çox vacib mesajdır. Əgər belədirsə, o zaman sülhü möhkəmləndirmək üçün ilk növbədə qarşılıqlı etimad yaradılmalıdır. Etimad isə bir tərəfin digər tərəfə “bu məsələni gündəmdən çıxar” deməsi ilə formalaşmır.
Əksinə, əsl sülh o zaman mümkündür ki, hər iki tərəf digərinin legitim narahatlıqlarını qəbul etsin və bu məsələləri siyasi təzyiq vasitəsinə çevirmədən hüquqi mexanizmlərlə həll etməyə hazır olsun.
Hesab edirəm ki, Azərbaycan Qərbi azərbaycanlıların qayıdış hüququndan imtina etməməlidir. Amma eyni zamanda bu məsələ sülh prosesinin alternativi kimi də təqdim edilməməlidir. Yəni nə Azərbaycan bu hüquqdan imtina etməlidir, nə də Ermənistan bunu sülh sazişinin qarşısında yeni maneə kimi qoymalıdır.
Əgər Vaşinqtonda əldə edilmiş razılaşma həqiqətən tarixi dönüş nöqtəsidirsə, onda bundan sonrakı mərhələ yeni şərtlər irəli sürmək yox, mövcud razılaşmaların icrası mərhələsi olmalıdır. Ermənistanın qarşısında konstitusiya dəyişiklikləri, sülh sazişinin imzalanması və ratifikasiyası, sərhədlərin delimitasiyası kimi məsələlər dayanırsa, diqqət məhz bu istiqamətlərə yönəlməlidir.
Qərbi azərbaycanlıların qayıdışı məsələsinə gəlincə, bunu sülhə təhlükə kimi deyil, gələcəkdə hüquqi, humanitar və qarşılıqlı razılaşmalar əsasında həll edilə biləcək məsələ kimi qəbul etmək daha doğru yanaşmadır.
Çünki sülh o zaman dayanıqlı olur ki, tərəflər keçmişin ağrılı məsələlərini susdurmaqla deyil, onları hüquq və ədalət çərçivəsində həll etməklə gələcəyə gedirlər. Əks halda, bu gün “qayıdış ritorikasından imtina edin” tələbi ilə gündəmə gətirilən məsələ sabah sülh prosesinin özünə qarşı yeni siyasi alətə çevrilə bilər.
Ona görə də Paşinyanın son açıqlamasını sırf sülh çağırışı kimi deyil, həm də Ermənistanın sülh gündəliyinin gələcək çərçivəsini müəyyənləşdirmək cəhdi kimi qiymətləndirmək mümkündür. Azərbaycanın mövqeyi isə aydın olmalıdır ki, sülh mümkündür, hətta zəruridir, amma sülh heç bir tərəfin öz legitim hüquqlarından birtərəfli qaydada imtina etməsi hesabına qurula bilməz."- deyə, B.Quliyev əlavə edib.
Akif NƏSİRLİ
