İran xarici işlər naziri Abbas Əraqçi bildirib ki, İran Hörmüz boğazı ilə bağlı Omanla razılaşmaya yaxınlaşır. Tərəflər boğazdan keçən gəmiçilik üçün müvəqqəti marşrutun yaradılması və onun detalları üzərində müzakirələri davam etdirirlər.
Lakin Əraqçi vurğulayıb ki, mümkün razılaşma Hörmüz boğazından gəmiçiliyin tam və əvvəlki qaydada bərpası anlamına gəlmir. İran boğazın yenidən tam açılması məsələsində ABŞ-dan sülh razılaşmasının pozulmasına görə kompensasiya tələb edir.
İran tərəfi Hörmüz boğazına yalnız iqtisadi və nəqliyyat marşrutu kimi deyil, həm də strateji və geosiyasi əhəmiyyət daşıyan məkan kimi yanaşır. İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) sözçüsü Hüseyn Mohebbinin sözlərinə görə, boğaz İranın geosiyasi üstünlüyünün simvoludur.
Beləliklə, Omanla aparılan danışıqlar fonunda Hörmüzdə gəmiçiliyin qismən bərpası ehtimalı yaranıb, lakin İranın ABŞ-la bağlı siyasi və maliyyə tələbləri səbəbindən boğazın tam açılması məsələsi hələ həllini tapmayıb.
İranın Hörmüz boğazının açılması məsələsində ABŞ-dan əvvəlki razılaşmanın pozulmasına görə kompensasiya tələb etməsi vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirir. Maraqlıdır, Tehran bu tələblə hansı məqsədi güdür: ABŞ-dan real maliyyə və ya siyasi güzəşt əldə etmək, yoxsa Hörmüz boğazına nəzarət imkanından istifadə edərək Vaşinqtona təzyiq göstərmək? Əgər ABŞ kompensasiya ödəməkdən imtina edərsə, İran boğazın tam açılmasını gecikdirə və məhdudlaşdıra bilərmi, bunun dünya enerji bazarlarına, neft qiymətlərinə və regionda ABŞ-İran qarşıdurmasına hansı nəticələri ola bilər?
Bu mövzunu düzgün qiymətləndirmək üçün əvvəlcə vəziyyətin çoxqatlı olduğunu qeyd etmək lazımdır – burada sadəcə "kompensasiya" sözü arxasında bir neçə paralel motiv gizlənir.
İlk növbədə Tehranın həqiqi məqsədinin araşdıraq. Mövcud məlumatlar göstərir ki, İranın tələbi təkcə maliyyə xarakterli deyil, üç səviyyəli strategiyanın hissəsidir. Birincisi, real maliyyə kompensasiyası – İran İslamabad memorandumunun ABŞ tərəfindən pozulmasına görə (yəni atəşkəsdən sonra yenidən zərbələr endirilməsinə görə) konkret təzminat istəyir. İkincisi, bəlkə də daha vacibi, strateji nəzarətdir – Tehran boğazı Omanla birgə idarə etmək, gəmilərdən keçid haqqı almaq və köhnə Nəqliyyatın Ayrılması Sxemi əvəzinə özünün formalaşdırdığı yeni marşrut sistemini tətbiq etmək istəyir. Üçüncüsü, siyasi-simvolik tələb – ABŞ və İsrailə məxsus gəmilərin keçidinin tam qadağan edilməsi, "düşmən ölkələr"in gəmiləri üçün əlavə ödəniş sistemi. SEPAH sözçüsünün "boğaz İranın coğrafi və strateji güc amilidir" ifadəsi bunu aydın göstərir – Tehran üçün Hörmüz sadəcə iqtisadi resurs deyil, hərbi məğlubiyyətdən sonra əlində qalan ən güclü təzyiq vasitəsidir. Yəni bu, nə sırf maliyyə, nə də sırf simvolik təzyiqdir – hər ikisidir, üstəlik üçüncü, bəlkə ən əhəmiyyətli məqsəd əlavə olunur: münaqişədən sonra itirilmiş nüfuzu status-kvo dəyişikliyi ilə bərpa etmək. İranın hərbi baxımdan zəiflədiyi bir dövrdə boğaza nəzarət, demək olar, yeganə real təsir vasitəsidir.
Əgər ABŞ kompensasiya ödəməkdən imtina etsə, nə baş verəcək?
Bu, ən çox ehtimal olunan ssenaridir, çünki Vaşinqton artıq məcburi ödəniş tələblərini "beynəlxalq hüquqa zidd" adlandırıb və gəmilərin pulsuz, sərbəst keçidinin bərpasını tələb edib. Bu ziddiyyət fonunda bir neçə nəticə mümkündür.
Uzunmüddətli qismən blokada davam edə bilər. Artıq indi boğazdan keçid həcmi əvvəlki səviyyənin çox aşağısındadır (bir müddət əvvəl normal həcmin 60%-nə çatmışdı, sonra ABŞ-ın yeni marşrutlar yaratma cəhdi bunu yenidən pozub). Tərəflər arasında razılaşma olmadan bu qismən-blokada vəziyyəti "yeni normal" halına gələ bilər.
Oman planının icrası isə şübhə altındadır. Reuters-in məlumatına görə, İran-Oman planı artıq ABŞ sanksiyaları səbəbindən icra olunmaz elan edilib – yəni hətta iki tərəf öz aralarında razılığa gəlsə belə, ABŞ-ın maliyyə-hüquqi çərçivəsi (sanksiyalar, banklararası hesablaşma sistemləri) bu planın praktiki tətbiqini bloklaya bilər.
Prosesin neft qiymətlərinə təsir də qaçılmazdır. Əgər status-kvo (qismən blokada) uzun sürərsə bu qiymətlərə davamlı yuxarı təzyiq deməkdir – Fitch-in artıq 2026 üçün 87 dollar orta proqnozu məhz bu ssenarini nəzərdə tutur. Əgər gərginlik kəskinləşərsə (məsələn, İran gəmiləri həqiqətən hədəfə almağa başlasa), qısamüddətli sıçrayışlar 100 dollardan yuxarı da ola bilər.
ABŞ-İran qarşıdurmasının davamı uzana bilər. Kompensasiya məsələsi həll olunmadan, hər iki tərəf öz mövqeyində qalarsa, bu, sadəcə iqtisadi deyil, hərbi eskalasiya riskini də diri saxlayır – çünki SEPAH-ın ritorikası göstərir ki, İran boğaz üzərindəki "idarəçilik hüququ"nu prinsipial məsələ hesab edir və bunun sınanmasına hərbi cavab verməyə hazır olduğunu bildirib.
Nəticə etibarilə, bu, klassik "geri çəkilməyən iki tərəf" vəziyyətidir: ABŞ üçün kompensasiya ödəmək presedent yaradar və zəiflik göstəricisi kimi qəbul edilə bilər, İran üçün isə bundan imtina etmək əlində qalan yeganə güc alətindən əl çəkmək deməkdir. Bu üzdən ən real perspektiv nə tam blokada, nə tam açılma, əksinə davam edən qismən funksional vəziyyətdir – gəmilərin bir hissəsi risklə də olsa keçəcək, sığorta haqları yüksək qalacaq, neft qiymətləri isə bu qeyri-müəyyənliyi əks etdirərək dalğalı, lakin ümumilikdə yüksək trendini davam etdirəcək.
Akif NƏSİRLİ
