Cənubi Qafqazın logistika xəritəsində yeni bir səhifə açılıb. Belə ki, Vaşinqtonda Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev, ABŞ dövlət başçısı Donald Tramp və Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın iştirakı ilə keçirilmiş görüş Cənubi Qafqazın siyasigələcəyi ilə yanaşı, regionun nəqliyyat və logistika xəritəsi baxımından da mühüm hadisəyə çevrildi. Görüşün birinciildönümündə onun nəticələrinə yalnız Azərbaycan-Ermənistanmünasibətlərinin normallaşması prizmasından deyil, Avropa iləAsiyanı birləşdirən yeni nəqliyyat marşrutlarının formalaşmasıbaxımından da nəzər salmaq vacibdir.
Vaşinqtonda qəbul edilmiş Birgə Bəyannamənin mühümmüddəalarından biri Azərbaycan və Ermənistan arasındakommunikasiyaların açılmasının vacibliyinin təsdiq edilməsi idi. Sənəddə bu kommunikasiyaların dövlətlərin suverenliyi, ərazibütövlüyü və yurisdiksiyasına hörmət əsasında yaradılması, Azərbaycan ilə Naxçıvan arasında bağlantının təmin edilməsi vəbunun Ermənistan üçün də beynəlxalq və ölkədaxili bağlantıimkanları yaratması qeyd olunur. Bu baxımdan görüşün ənmühüm nəqliyyat nəticəsi “Beynəlxalq Sülh və Rifah naminəTramp Marşrutu” — TRIPP layihəsinin gündəmə gətirilməsioldu. Bəyannaməyə əsasən, Ermənistan öz ərazisində TRIPP bağlantı layihəsi üçün çərçivənin müəyyənləşdirilməsiməqsədilə ABŞ və qarşılıqlı müəyyən edilmiş üçüncü tərəflərləəməkdaşlıq etməlidir. Beləliklə, əvvəllər əsasən regional siyasimüzakirələrin mövzusu olan kommunikasiyaların açılmasıməsələsi daha geniş beynəlxalq və iqtisadi layihə formatınakeçdi. TRIPP-in əhəmiyyəti ilk növbədə Azərbaycanın əsashissəsi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında nəqliyyatəlaqəsinin gücləndirilməsi ilə bağlıdır. Bu bağlantınınyaradılması Azərbaycan üçün yalnız daxili nəqliyyat məsələsideyil. Layihə Azərbaycanı Naxçıvan və Türkiyə istiqamətindədaha əlverişli marşrutla birləşdirə, eyni zamanda Şərq-Qərbnəqliyyat sisteminin imkanlarını genişləndirə bilər. Bu prosesdəAzərbaycanın öz ərazisində həyata keçirdiyi infrastrukturlayihələri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Horadiz-Ağbənd avtomobilyolu və dəmir yolu Zəngilan istiqamətində formalaşan yeninəqliyyat sisteminin əsas elementləri kimi nəzərdə tutulur. Bulayihələrin 2026-cı ildə tamamlanması planlaşdırılır vəZəngəzur istiqamətində bağlantının yaradılması regionun dəmiryolu sisteminin daha geniş inteqrasiyasına imkan verə bilər.
Vaşinqton görüşünün daha geniş geoiqtisadi əhəmiyyəti isə onunOrta Dəhlizlə əlaqəsindədir. Transxəzər Beynəlxalq NəqliyyatMarşrutu kimi tanınan Orta Dəhliz Çin və Mərkəzi AsiyadanXəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə üzərindənAvropaya çıxış yaradan çoxmodallı nəqliyyat sistemidir. CənubiQafqazda yeni kommunikasiyaların açılması bu marşrutunşəbəkə imkanlarını genişləndirə və regionun tranzitəhəmiyyətini artıra bilər. Azərbaycanın mövqeyi buradaxüsusilə diqqətçəkəndir. Ölkə artıq Bakı Beynəlxalq DənizTicarət Limanı, Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolu, Ələt-Astaraistiqaməti, azad edilmiş ərazilərdə yeni avtomobil və dəmiryolları kimi layihələrlə özünü regional logistika mərkəzi kimiformalaşdırmağa çalışır. Yeni Zəngəzur bağlantısınınyaradılması isə bu infrastrukturu Naxçıvan və Türkiyəistiqamətində əlavə marşrutla tamamlaya bilər. Bu baxımdan 8 avqust görüşünü yalnız bir nəqliyyat layihəsinin siyasi təsdiqikimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Burada daha böyük birregional nəqliyyat sisteminin formalaşdırılması perspektiviortaya çıxır. Azərbaycan-Naxçıvan bağlantısı, Ermənistanınregional kommunikasiyalara qoşulması, Türkiyənin Şərq-Qərbnəqliyyat sistemində mövqeyinin güclənməsi və Orta Dəhlizingenişlənməsi bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqəli proseslərdir. ABŞ-ınbu prosesə marağının artması da təsadüfi deyil. Nəqliyyatdəhlizləri artıq yalnız iqtisadi layihə deyil, geosiyasi alətəçevrilib. Alternativ marşrutların yaradılması beynəlxalq ticarətindayanıqlığını artırır, ölkələrin bir nəqliyyat istiqamətindənasılılığını azaldır və yeni iqtisadi tərəfdaşlıqlar üçün imkanyaradır. Ermənistan üçün də regional nəqliyyatkommunikasiyalarının açılması yeni iqtisadi imkanlar yaradabilər. Ölkənin Türkiyə, Azərbaycan və daha geniş MərkəziAsiya bazarlarına çıxış imkanlarının genişlənməsi tranzit, logistika, ticarət və investisiya baxımından əhəmiyyətlidir. Başqa sözlə, əvvəllər qarşıdurmanın yaratdığı coğrafiparçalanma tədricən iqtisadi qarşılıqlı asılılıqla əvəz oluna bilər. 8 avqust görüşünün birinci ildönümündə əsas məsələ siyasirazılaşmaların real infrastruktur layihələrinə çevrilməsidir. Nəqliyyat dəhlizlərinin uğuru yalnız siyasi iradədən deyil, texniki, maliyyə, hüquqi və təhlükəsizlik məsələlərinin həllindəndə asılı olacaq. Xüsusilə sərhəd keçidləri, gömrük prosedurları, dəmir yolu standartlarının uyğunlaşdırılması və investisiyamexanizmləri qarşıdakı mərhələnin əsas məsələləri olacaq.
Ramil QULİYEV
