Qulamhüseyn Əlibəyli: “Zelenskinin fikirləri Qərbin strateji niyyətlərinə ünvanlanmış ciddi siyasi xəbərdarlıq kimi oxunmalıdır”
Prezident Volodimir Zelenski Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin Rusiyanın 5 avqust gecəsində Kiyevə genişmiqyaslı ballistik raket hücumlarının qarşısını ala bilməməsinə görə Qərbdəki müttəfiqlərini ittiham edib. Zelenski Rusiyanın hücumlarının qarşısının alına bilməməsinin əsas səbəbini ABŞ da daxil olmaqla tərəfdaşlardan Ukraynaya raket əleyhinə sistemlərin tədarükünün kəskin azalması ilə izah edib.
Zelenski onu da bildirib ki, Qərb Kiyevi daha güzəştə meylli etmək üçün Ukraynanın hava hücumundan müdafiə sistemlərinə raket tədarükünü əhəmiyyətli dərəcədə azaldıb. Onun sözlərinə görə, ABŞ və Avropa bunu rəsmi şəkildə Yaxın Şərqdəki münaqişə ilə izah edir, lakin bunun yeganə səbəb olduğuna dair şübhələr var.
Maraqlıdır, axı niyə? Bəlkə Qərb ucuz Rusiya xammalını almaqdan ötrü Ukraynanı güzəştə çağırır?
Sözügedən məsələ ilə bağlı fikirlərini baki-xeber.com-la bölüşən sabiq millət vəkili, hüquqşünas Qulamhüseyn Əlibəyli hesab edir ki, Yaxın Şərqdə artan gərginlik, ABŞ-İsrail cütlüyünün İrana qarşı apardığı müharibə doğrudan da hava hücumundan müdafiə sistemlərinə və onların raketlərinə tələbatı yüksəldib: “Müasir raketlərin istehsalı uzun vaxt tələb edir və mövcud ehtiyatlar məhduddur. Bu mənada resursların müxtəlif böhran ocaqları arasında bölüşdürülməsi obyektiv zərurətdən irəli gələ bilər. Bu yaxınlarda “Petriot” sistemlərinin çatışmaması üzündən ABŞ-ın İrana növbəti raket zərbələri endirməsini bir neçə dəfə təxirə salındığı da nəzərə alınmalıdır. Ona görə də Ukraynaya silah tədarükünün azalması qismən bu amillərlə izah oluna bilər. Lakin Zelenskinin bu şübhəsinin təsadüfi olmadığını güman etmək də olar. Belə ki, müasir beynəlxalq siyasətdə silah sadəcə hərbi vasitə deyil, siyasi mesaj rolunu oynaya bilən amil hesab olunur. Hansı ölkəyə nə qədər silah verilməsi, hansı silahın nə vaxt göndərilməsi və ya göndərilməməsi çox vaxt diplomatik təzyiq mexanizminin tərkib hissəsinə çevrilir. Böyük dövlətlər tarix boyu hərbi yardımdan yalnız müttəfiqlərini müdafiə etmək üçün deyil, onların siyasi seçimlərinə təsir göstərmək üçün də istifadə ediblər.
Ümumiyyətlə, beynəlxalq siyasətdə təsadüflər az olur. Xüsusilə də söhbət milyardlarla dollar dəyərində silah proqramlarından gedirsə. Hər raketin, hər sursat partiyasının, hər gecikən tədarükün öz siyasi və diplomatik mənası var. Müharibənin ilk illərində Qərbin mesajı aydın idi: Ukrayna nə qədər döyüşəcəksə, o qədər də dəstək alacaq. İndi isə ritorika tədricən dəyişir. Yardımların tempi əvvəlki kimi deyil, siyasi bəyanatlarda "dayanıqlı sülh", "realist həll", "uzunmüddətli təhlükəsizlik modeli" kimi ifadələr daha çox səslənir ki, bunların da arxasında isə çox vaxt kompromis axtarışı dayanır.
Beş ilə yaxın müddətdə davam edən müharibə artıq Qərb üçün yorucu xarakter almaqdadır. Bu müharibə Avropa ölkələrinin iqtisadiyyatına milyardlarla dollara başa gəlib, Avropada müdafiə xərcləri rekord həddə çatıb. Enerji bazarındakı qeyri-müəyyənlik hələ də tam aradan qalxmayıb, ABŞ-da isə daxili siyasi gündəm xarici siyasət prioritetlərinə getdikcə daha çox təsir göstərir. Müharibənin uzanması artıq təkcə Ukraynanın deyil, onun müttəfiqlərinin də resurslarını tükəndirir. Məhz buna görə bəzi ekspertlər hesab edirlər ki, müharibənin uzanması Qərb iqtisadiyyatları üçün də bahalı yükə çevrilir və uzunmüddətli perspektivdə siyasi dairələrdə Rusiya ilə müəyyən sabit münasibətlərin bərpasına maraq yarana bilər. Bu baxımdan güman etmək olar ki, silah tədarükünün azaldılması ilə kollektiv Qərb artıq Ukraynanın tam qələbəsini deyil, müharibənin idarəolunan şəkildə başa çatmasını prioritet istiqamət hesab edir. Başqa sözlə, hərbi yardımın həcminin azalması ehtiyatların məhdudluğu ilə izah olunsa da Ukrayna üçün siyasi və diplomatik mesaj kimi də qiymətləndirilə bilər. Bu mesajın mahiyyəti sadədir: döyüş meydanında əldə edilə bilməyən nəticələr bəlkə də danışıqlar masasında axtarılmalıdır”.
Q. Əlibəylinin fikrincə, Ukraynaya silah tədarükünün azaldılmasında Rusiyanın ucuz xammal bazarından yararlanmaq kimi iqtisadi motivlərin dayanması ehtimalını da nəzərdən qaçırmaq olmaz: “Məlumdur ki, Rusiya hələ də qlobal iqtisadiyyat üçün əhəmiyyətli xammal təchizatçısıdır. Rusiyaya qarşı tətbiq olunan sanksiyalar bu asılılığı azaltsa da, onu tam aradan qaldırmayıb. Bir çox hallarda Rusiya məhsulları dolayı ticarət marşrutları vasitəsilə yenə də dünya bazarına çıxır. Hazırda Qərbin Ukraynanı məhz Rusiyanın ucuz xammalına yenidən çıxış əldə etmək məqsədilə güzəştə məcbur etmək istədiyini təsdiqləyən açıq faktlar yoxdur. Bu, daha çox geosiyasi ehtimallardan biridir. Dövlətlərin qərarları adətən tək bir səbəblə deyil, təhlükəsizlik, iqtisadiyyat, daxili siyasət, ictimai rəy və strateji risklərin mürəkkəb kombinasiyası ilə formalaşır.
Bu gün əsas məsələ Ukraynaya silah tədarükünün hansı səbəbdən azalmasından daha çox kollektiv Qərbin müharibənin son mərhələsini necə görmək istəməsidir. Əgər məqsəd Ukraynanın qələbəsi olaraq qalırsa, hərbi dəstəyin davamlılığı bunun əsas şərtidir. Əgər məqsəd nəzarət olunan kompromisdirsə, Ukraynanı güzəştə getməyə məcbur etməkdirsə və Rusiyanın ucuz xammal bazarından yararlamaq istəyidirsə hərbi yardımın ritmi və həcmi istər-istəməz siyasi danışıqların alətinə çevriləcək. Təcrübə göstərir ki, böyük dövlətlər müharibələri təkcə silahla deyil, maraqlar balansı ilə də idarə edirlər. Məhz buna görə Zelenskinin söylədiyi fikirlər yalnız raket çatışmazlığından doğan narazılıq kimi deyil, Qərbin strateji niyyətlərinə ünvanlanmış ciddi siyasi xəbərdarlıq kimi də oxunmalıdır”.
Vidadi ORDAHALLI
