Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatının (ATƏT) fəaliyyətdə olan sədri, İsveçrənin xarici işlər naziri İqnazio Kassis avqustun 3-dən 5-dək Azərbaycan və Türkmənistana səfər edib. İsveçrəli siyasətçinin Bakıya ilk rəsmi səfəri və ardınca Aşqabadda danışıqlar daha geniş regional əlaqələrin bir hissəsi olub. Lakin onların əhəmiyyəti İsveçrənin iki Xəzəryanı dövlətlə ikitərəfli münasibətlərindən kənara çıxır.
Minsk prosesi başa çatdıqdan sonra ATƏT Cənubi Qafqaz və Orta Asiya arasında münasibətlərin inkişafındakı rolunu müəyyənləşdirməyə çalışır. Kassis Bakıda Azərbaycanın xarici işlər naziri Ceyhun Bayramovla görüşüb. Tərəflər Azərbaycan-İsveçrə münasibətlərini, Bernin ATƏT-ə sədrliyinin prioritetlərini, Cənubi Qafqazdakı münaqişədən sonrakı vəziyyəti, Ukrayna böhranını və Yaxın Şərqdəki vəziyyəti müzakirə ediblər. İqnazio Kassisin səfəri tamamilə yeni siyasi mühitdə baş tutdu. Onilliklər boyu ATƏT-in Qarabağ nizamlanmasında iştirakı ilə əlaqəli olan Minsk prosesi fəaliyyətinə tam son qoyub. Təşkilatın artıq Azərbaycanda daimi səhra missiyası da yoxdur: layihə koordinatorunun Bakıdakı ofisi 2015-ci ildə fəaliyyətini dayandırdı. Buna görə də, Kassis əvvəlki beynəlxalq vasitəçilik mexanizminin nümayəndəsi kimi deyil, onun faydalılığını yenidən sübut etməyə məcbur olan bir təşkilatın rəhbəri kimi gəldi. Bakı da öz növbəsində İrəvanla birbaşa dialoqa üstünlük verdiyini açıq şəkildə bildirib. Bayramov Azərbaycanla Ermənistan arasında faktiki sülhün bərqərar olduğunu bildirib və bunu normallaşmanın ən vacib nailiyyəti adlandırıb. O, son razılaşmaların ikitərəfli şəkildə həyata keçirildiyini və bu formatın öz effektivliyini sübut etdiyini bildirib. Azərbaycanlı nazir həmçinin bir sıra məhdudiyyətlərin birtərəfli şəkildə aradan qaldırıldığını, Ermənistana və Ermənistandan malların daşınması üçün şərait yaradıldığını və neft məhsullarının tədarükünün təmin edildiyini açıqlayıb. Beləliklə, əvvəlki vasitəçilik modelinə qayıtmaq üçün yer qalmayıb. Bundan əlavə, sülh müqaviləsinin imzalanması Bakının şərtinin yerinə yetirilməsindən asılı olaraq qalır: Azərbaycan ərazi iddiaları kimi şərh etdiyi müddəaların Ermənistan Konstitusiyasından çıxarılmasını tələb edir.
Bu fonda ATƏT-in potensial rolu vasitəçilikdən praktik layihələrə keçir. Mina əleyhinə fəaliyyət belə layihələrdən biri ola bilər. Bayramovun sözlərinə görə, 2020-ci ildə hərbi əməliyyatların bitməsindən bəri mina partlayışları nəticəsində 433 nəfər həlak olub və ya yaralanıb. Ayrı-ayrı ölkələr və beynəlxalq təşkilatlar yardım göstərsələr də, xərclərin böyük hissəsini Azərbaycan özü daşıyır. Mina əleyhinə fəaliyyətə dəstək ATƏT-ə müharibədən sonrakı təhlükəsizliklə birbaşa əlaqəli xüsusi bir missiya verə bilər. Cavabında Kassis Ermənistan-Azərbaycan sazişinin imzalanması və həyata keçirilməsi üçün səylərin davam etdirilməsinə çağırdı. O, İsveçrənin sülh prosesinə verdiyi dəstəyi xatırlatdı, baxmayaraq ki, Bernin töhfəsini kiçik adlandırdı. Bakıdakı danışıqlar zamanı iqtisadi gündəm daha inamlı səsləndi. 2025-ci ildə Azərbaycanın İsveçrə ilə ticarət dövriyyəsi təxminən 1,8 milyard dollar təşkil edib. Otuz il ərzində İsveçrənin Azərbaycana investisiyası 1,6 milyard dollara, Azərbaycanın İsveçrə iqtisadiyyatına investisiyası isə 2,3 milyard dollara çatıb. Azərbaycanda 110 İsveçrə şirkəti qeydiyyatdan keçib ki, onlardan 87-si aktiv fəaliyyət göstərir. Bu payız tərəflər iqtisadi əməkdaşlıq üzrə birgə komissiyanın 10-cu iclasını və ehtimal ki, biznes forumu keçirmək niyyətindədirlər. Kassis Azərbaycanı Orta Asiya, Cənubi Qafqaz və Avropa arasında mühüm bir əlaqə adlandırdı. O, Orta Dəhlizin və şaxələndirilmiş ticarət yollarının inkişafını qlobal iqtisadiyyatın sabitliyi ilə əlaqələndirdi. Məhz bu nəqliyyat əlaqəsi səfərin Bakı və Aşqabad hissələrinin vahid Xəzər mövzusunda birləşdirilməsinə imkan verir. ATƏT-in Türkmənistanda daha geniş təsiri var. Təşkilatın Mərkəzi 1999-cu ildən bəri ölkədə fəaliyyət göstərir və silahlara nəzarət, sərhəd təhlükəsizliyi, ticarətin inkişafı, ətraf mühit məsələləri və dövlət idarəçiliyinin təkmilləşdirilməsi sahələrində yardım göstərir. Mərkəzə baş çəkən Kassis ATƏT-in gücünün məhz onun yerlərdəki işində olduğunu bildirib və missiyanın heyətinə təşəkkür edib. Türkmənistanın xarici işlər naziri Rəşid Meredovla danışıqlar zamanı ATƏT ilə tərəfdaşlıq sistemli və praktiki kimi təsvir edilib. Bu tərəfdaşlıq Mərkəzin Aşqabaddakı illik layihə planı üzərində qurulub. Əhəmiyyətli olan odur ki, Kassisin gəlişindən bir müddət əvvəl ATƏT Mərkəzi Aşqabadda dayanıqlı nəqliyyat infrastrukturu mövzusunda seminar keçirdi. İştirakçılar nəqliyyatın iqlim dəyişikliyinə uyğunlaşdırılması, obyektlərin təbii fəlakətlərdən qorunması, rəqəmsallaşdırma, maliyyələşdirmə və beynəlxalq dəhlizlərin inkişaf etdirilməsi məsələlərini müzakirə etdilər. Bu mövzu ATƏT-in yeni rol axtarışına çox uyğun gəlir: təşkilat genişmiqyaslı siyasi tənzimləmə ilə məşğul olmaq əvəzinə, texniki təcrübə, beynəlxalq təcrübə mübadiləsi və etimadın artırılması tədbirləri təklif edir. ATƏT-in yeni diqqət mərkəzi Orta Dəhliz, su və iqlim diplomatiyası, sərhəd təhlükəsizliyi, mina təmizləmə və etimad quruculuğu tədbirlərinə yönəlib. Bu sahələr təşkilata Cənubi Qafqaz və Orta Asiya arasında mövcudluğunu qorumağa imkan verir.
Ramil QULİYEV
