Rusiya-Ermənistan münasibətlərində konsulluq paradoksu siyasi soyuqluq fonunda məcburi praqmatizmdir
Rusiya ilə Ermənistan arasında Qafan və Vladiqafqazda konsulluq nümayəndəliklərinin açılması ilə bağlı müzakirələrin yenidən gündəmə gəlməsi ilk baxışdan iki ölkə münasibətlərində yumşalmanın və yeni yaxınlaşmanın əlaməti kimi görünə bilər. Lakin məsələyə yalnız diplomatik protokol müstəvisindən deyil, Moskva-İrəvan münasibətlərinin hazırkı siyasi fonu və tərəflərin qarşılıqlı iqtisadi-logistik asılılığı kontekstində yanaşdıqda tamamilə fərqli mənzərə ortaya çıxır.
Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin Vladiqafqazdakı nümayəndəliyinin rəhbəri Bağır Məmiyev bildirib ki, Rusiyanın Qafanda Baş Konsulluğunun və Ermənistanın Vladiqafqazda konsulluq bölməsinin açılması məsələləri iki ölkənin ikitərəfli gündəliyindən çıxarılmayıb. Bununla belə, hələ konkret tarix müəyyən edilməyib. Bu ifadənin özü məsələnin siyasi prioritetə çevrilmədiyini göstərir.
Əslində, söhbət yeni yaranmış təşəbbüsdən də getmir. Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan hələ 2023-cü ildə Şimali Osetiyada Ermənistan konsulluğunun yaradılması planını açıqlamışdı. Deməli, layihə hazırkı siyasi gərginlikdən əvvəl mövcud olub və bu gün onun yenidən xatırladılması Moskva ilə İrəvan arasında qəfil siyasi yaxınlaşmanın göstəricisi kimi təqdim edilməməlidir.
Bu məqam xüsusilə vacibdir. Çünki hazırda Rusiya-Ermənistan münasibətlərinin siyasi temperaturu yüksək deyil. İki ölkə arasında son illərdə bir sıra fundamental fikir ayrılıqları yaranıb. Ermənistan hakimiyyətinin Qərbə inteqrasiyaya daha çox meyl göstərməsi, Rusiya ilə təhlükəsizlik və iqtisadi əlaqələrə münasibətin dəyişməsi Moskvanın narazılığına səbəb olub. Tərəflərin qarşılıqlı ittihamları və sərt ritorikası isə münasibətlərdəki etimadsızlığı daha da artırıb.
Belə bir şəraitdə konsulluqların açılması məsələsini siyasi yaxınlaşma kimi qiymətləndirmək tələsik nəticə olardı. Daha doğru yanaşma budur ki, Rusiya və Ermənistan siyasi münasibətlərdə ciddi problemlər yaşasalar da, praktiki və texniki əməkdaşlığın bütün kanallarını bağlamaqda maraqlı deyillər.
Bunun ən mühüm səbəblərindən biri coğrafiyadır. Ermənistanın Rusiya ilə birbaşa quru əlaqəsində Yuxarı Lars marşrutu xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Rusiya-Gürcüstan-Ermənistan istiqamətində fəaliyyət göstərən bu yol iki ölkə arasında yükdaşımalar üçün əsas quru bağlantılardan biridir. Siyasi münasibətlər nə qədər gərgin olsa da, bu marşrutun əhəmiyyətini aradan qaldırmaq mümkün deyil.
Məhz buna görə Vladiqafqazdakı Rusiya XİN nümayəndəliyi ilə Ermənistanın Rostov-Dondakı Baş Konsulluğu arasında erməni yükdaşıyıcılarının Yuxarı Lars keçid məntəqəsində üzləşdiyi problemlərlə bağlı əlaqələrin saxlanılması təsadüfi deyil. Bu, siyasi münasibətlərdən asılı olmayaraq, iqtisadi əlaqələrin müəyyən səviyyədə davam etdirilməsinin zəruriliyini göstərir.
Konsulluq məsələsinin digər mühüm tərəfi vətəndaşların gündəlik ehtiyaclarıdır. Rusiya ərazisində böyük erməni icmasının yaşaması, insanların əmək, biznes, təhsil və digər əlaqələrinin mövcudluğu konsulluq xidmətlərinə davamlı tələbat yaradır. Pasport, notariat, sənədləşmə, vətəndaşlıq və digər məsələlər siyasi münasibətlərin hansı səviyyədə olmasından asılı olmayaraq həll edilməlidir.
Qafanda Rusiya Baş Konsulluğunun yaradılması da bu baxımdan yalnız diplomatik nümayəndəlik məsələsi deyil. Ermənistanın cənubunda yerləşən Qafan həm coğrafi mövqeyinə, həm də regional nəqliyyat və iqtisadi proseslər baxımından əhəmiyyətinə görə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Rusiyanın burada konsulluq fəaliyyətinin yaradılmasına marağı Moskvanın bölgədəki prosesləri daha yaxından izləməsi və Rusiya vətəndaşlarının, eləcə də iqtisadi əlaqələrin konsulluq təminatını gücləndirməsi baxımından izah oluna bilər.
Digər tərəfdən, Ermənistan üçün Vladiqafqazda konsulluq bölməsinin yaradılması da praktiki əhəmiyyət daşıyır. Şimali Qafqaz Rusiya ilə Ermənistan arasındakı nəqliyyat və logistika əlaqələrinin mühüm halqalarından biridir. Buna görə Ermənistanın burada konsulluq imkanlarını genişləndirməsi həm vətəndaş xidmətləri, həm də nəqliyyat əlaqələrinin idarə olunması baxımından faydalı ola bilər.
Burada diqqətçəkən başqa məqam da Moskvanın özünün məsələyə ehtiyatlı yanaşmasıdır. Bağır Məmiyevin konkret tarix olmadığını və bu barədə danışmağın hələ tez olduğunu vurğulaması göstərir ki, hazırda söhbət siyasi münasibətlərdə dönüş yaradan konkret qərardan yox, ikitərəfli gündəlikdə saxlanılan məsələdən gedir.
Bu baxımdan konsulluq təşəbbüsünün əsas mahiyyətini “siyasi yaxınlaşma” deyil, “məcburi praqmatizm” anlayışı daha yaxşı ifadə edir. Dövlətlər arasında strateji və siyasi fikir ayrılıqları olsa belə, müəyyən sahələrdə əməkdaşlığın davam etdirilməsi qaçılmazdır. Ticarət, logistika, nəqliyyat, vətəndaşların hüquqları və konsulluq xidmətləri bu sahələrdəndir.
Əslində, müasir beynəlxalq münasibətlərdə siyasi rəqabətlə praktiki əməkdaşlığın paralel şəkildə mövcud olması qeyri-adi hal deyil. Rusiya və Ermənistanın hazırkı münasibətləri də bu baxımdan maraqlı nümunədir. Tərəflər siyasi məsələlərdə bir-birindən uzaqlaşa, lakin iqtisadi və logistika sahəsində əməkdaşlığı tam dayandıra bilməzlər.
Bu səbəbdən Qafanda Rusiya Baş Konsulluğunun və Vladiqafqazda Ermənistan konsulluğunun açılması istiqamətində müzakirələri Moskva-İrəvan münasibətlərində yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirmək hələ tezdir. Əgər gələcəkdə bu nümayəndəliklərin açılması ilə yanaşı iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi, nəqliyyat problemlərinin həlli və siyasi dialoqun intensivləşdirilməsi də müşahidə olunarsa, o zaman münasibətlərdə müəyyən yumşalmadan danışmaq mümkün olacaq.
Hazırkı mərhələdə isə daha real mənzərə belədir: Rusiya və Ermənistan siyasi baxımdan bir-birindən uzaqlaşsalar da, coğrafiya, iqtisadi maraqlar və insanların gündəlik ehtiyacları onları müəyyən əməkdaşlıq kanallarını açıq saxlamağa məcbur edir. Konsulluq məsələsi də məhz bu zərurətin diplomatik ifadəsidir.
Başqa sözlə, Moskva ilə İrəvan arasında siyasi soyuqluq davam edir, lakin bu soyuqluq praktiki münasibətlərin tamamilə dondurulmasına gətirib çıxarmayıb. Qafanda və Vladiqafqazda konsulluq nümayəndəliklərinin mümkün açılması da ilk növbədə bu reallığın göstəricisidir. Bu addım tərəflərin bir-birinə yenidən strateji yaxınlaşmasından çox, qarşılıqlı asılılıqların yaratdığı praqmatik əməkdaşlığın davam etdiyini göstərir.
Akif NƏSİRLİ
