Məhərrəm Zülfüqarlı: “İranın birdən-birə Konvensiyanı ratifikasiya etməyə hazırlaşması düşdüyü vəziyyətlə bağlıdır”
İran hökuməti 2018-ci il avqustun 12-də Aktau şəhərində imzalanmış Xəzər dənizinin hüquqi statusu haqqında Konvensiyanı üstündən 8 il keçəndən sonra nəhayət ratifikasiya üçün parlamentə (İslam Məşvərət Şurasına) təqdim edib. İyulun 22-də Nazirlər Kabinetində təsdiqlənən sənədin yaxın vaxtlarda parlamentdə müzakirə olunaraq qəbul edilməsi gözlənilir. Sənəd digər dörd sahilyanı ölkə tərəfindən vaxtında təsdiqlənsə də, İran daxili siyasi müzakirələr və pay bölgüsü ilə bağlı narahatlıqlar səbəbindən ratifikasiyanı ləngidir.
Qeyd edək ki, sözügedən sənəd 5 Xəzəryanı ölkə - Azərbaycan, İran, Qazaxıstan, Rusiya və Türkmənistan liderləri tərəfindən imzalanıb.
Maraqlıdır, görəsən İranın 8 il gözlədikdən sonra bu məsələdə birdən-birə mövqeyinin dəyişməsinə səbəb nədir? Nə baş verdi ki, İran Konvensiyanın ratifikasiyasına yaşıl işıq yandırmalı oldu?
Sözügedən məsələ ilə bağlı fikirlərini baki-xeber.com-la bölüşən tarix elmləri doktoru, professor Məhərrəm Zülfüqarlı hesab edir ki, Xəzər məsələsi, regionun ən mürəkkəb məsələlərindən biridir: “Çünki Xəzərlə bağlı sahilyanı ölkələr arasında müəyyən fikir ayrılıqları var. Məlum olduğu kimi, Rusiya bu regiona Gülüstan müqaviləsi, sonra isə Türkmənçay müqaviləsi, 1921-ci ildə isə, Rus-İran müqaviləsi ilə girib. Daha sonra 1922-ci ildə SSRİ-nin yaranması və 1991-ci ildə süqutu bu məsələni mürəkkəbləşdirir. Sözügedən müqavilələrlə İranın Xəzərdən istifadə etməsi demək olar məhdudlaşdırılmışdı. Məsələn, Gülüstan və Türkmənçay müqavilələri ilə Xəzərdə donanma saxlamaq hüququ yalnız Rusiyaya verilmişdi. Ancaq 1991-ci SSRİ dağılandan sonra artıq İran yeni iddialarla çıxış etməyə başladı. Tehranın mövqeyi belə idi ki, Xəzər sahilyanı ölkələr arasında bərabər bölünməlidir. Ancaq İranın bu iddiası 4 sahilyanı ölkə tərəfindən qəbul edilmədi. Çünki uzun illər Xəzərdə böyük işlər görülmüşdü və İranın yanaşması bu işləri altüst edə bilərdi. Ona görə də uzun fasilədən sonra 2018-ci ildə Xəzərlə bağlı Konvensiya qəbul edildi. İranın sərgilədiyi mövqe bir sıra məsəllərin həllinə imkan vermirdi. Bundan da ən çox itirən Rusiya idi. İndi İranın birdən birə Konvensiyanı ratifikasiya etməyə hazırlaşması düşdüyü vəziyyətlə bağlıdır. Bunun səbəbi İranın ABŞ və İsraillə müharibə vəziyyətində olması ilə bağlıdır. Digər səbəb Rusiyanın İranla yaxınlaşması ilə bağlıdır. Çünki Rusiya da Ukraynada müharibə aparır və ağır vəziyyətdədir. Bu səbəbdən Rusiyanın İrana ehtiyacı artıb, silah və donlar alır bu ölkədən. Bütün bu səbəblərdən İran Xəzərlə bağlı Konvensiyanı ratifikasiya edir”.
Vidadi ORDAHALLI
