Ermənistan və ABŞ hakimiyyəti "Tramp Yolu" layihəsini həyata keçirməyə davam edir. İyulun ortalarında Vaşinqton marşrutun inkişafına maliyyə yatırımını ikiqat artırıb və indi irəliləyişlərə nəzarət etmək üçün İrəvana diplomat göndərib. Bu arada, Azərbaycan marşrutun əhəmiyyətli bir hissəsinin tikintisini artıq başa çatdırdığını bəyan edir və Ermənistanın da eyni şeyi etməsini gözləyir.
Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan ABŞ-ın sülhməramlı missiyalar üzrə xüsusi elçisinin baş müşaviri Arye Laytstoun ilə görüşüb. Tərəflər Cənubi Qafqazın inkişaf potensialını tam şəkildə açmaq üçün Ermənistan və Azərbaycan arasında sülhün vacibliyini vurğulayıblar. Həmçinin süni intellekt sahəsində əməkdaşlıq və “Firebird” süni intellekt meqalayihəsinin birinci mərhələsi çərçivəsində hazırda tikilməkdə olan məlumat emalı mərkəzi olan “AB Factory”nin istifadəyə verilməsi məsələlərini müzakirə ediblər. Mirzoyan və Laytstoun ticarət və iqtisadiyyat sahələrində əməkdaşlıq imkanlarını və proqramlarını, eləcə də Ermənistanın iqtisadi və enerji dayanıqlığının gücləndirilməsini müzakirə ediblər. Görüşdə regional əlaqələrin inkişaf etdirilməsi və bu sahədə mövcud rəqabət üstünlüklərindən istifadə edilməsi məsələləri də ətraflı müzakirə edilib. TRIPP proqramının həyata keçirilməsi üzrə işlər də nəzərdən keçirilib.
Qeyd edək ki, Trans-Xəzər Sahibkarlıq Fondunun (TRIPP+Enterprise) rəhbəri Konstantin Sokolov iclasda iştirak edib. Daha əvvəl ABŞ hökumətinin bu təşkilata investisiyasını ikiqat artırdığı açıqlanmışdı. Yanvar ayının sonunda Dövlət Departamentinin Avropa və Avrasiya Məsələləri Bürosu təşkilata 2036-cı ilin sonuna qədər "Tramp Yolu"nun inkişafına xərclənəcək 201 milyon dollar ayırıb. İndi isə Vaşinqton bu məbləği 402 milyon dollara çatdırmaq qərarına gəlib.
Xatırladaq ki, "Tramp Yolu" ilə əlaqəli iki şirkət 2026-cı ilin əvvəlində yaradılıb. Birincisi, “TRIPP Development” adlanır və marşrutun infrastrukturunun inkişafına cavabdehdir. Təşkilatın səhmlərinin 26%-i Ermənistana, 74%-i isə ABŞ-a məxsusdur. “TRIPP Development” ABŞ Beynəlxalq İnkişaf Maliyyə Korporasiyasının himayəsi altında fəaliyyət göstərir. İkinci şirkət, “TRIPP+Enterprise”, infrastruktur layihəsini hazırlamaq və həyata keçirmək üçün nəzərdə tutulub. Fond ayrıca investisiya qurumu kimi fəaliyyət göstərir. Ona rəhbərlik edən Sokolov 1975-ci ildə Sankt-Peterburqda anadan olub, lakin SSRİ-nin dağılmasından sonra ABŞ-a köçüb. O, Ermənistanın telekommunikasiya operatoru “Viva Armenia”nın əsas səhmdarıdır, “Northern Pillar” və “Pelagos Data Centers” enerji konsorsiumuna rəhbərlik edir, “IJS Investments” və “Gotthard Investment AG” investisiya şirkətlərini təsis edib. Sokolov həmçinin Respublikaçılar Partiyasının əsas donorlarından biri kimi tanınır. Donald Trampın ikinci prezidentlik müddəti ərzində o, respublikaçılara ən azı 12 milyon dollar ianə edib.
Ermənistanda "Tramp Yolu"nun tikintisinə hələ başlanmayıb. Baş nazir Nikol Paşinyan hökumətinin 2026-cı ilin birinci yarısında təməl işləri üçün sənədləri hazırlayacağını və ikinci yarısında tikintiyə başlayacağını vəd etmişdi. Lakin Azərbaycan hakimiyyəti layihə çərçivəsində öhdəliklərinin əhəmiyyətli bir hissəsini artıq yerinə yetirdiklərini bəyan edir. Xarici işlər naziri Ceyhun Bayramovun sözlərinə görə, Bakı indi İrəvanın da eyni şeyi etməsini gözləyir. O bildirib ki, Ermənistan və Azərbaycan arasında normallaşma prosesinin bir hissəsi olaraq nəqliyyat əlaqələrinin bərpasına böyük diqqət yetirilir və TRIPP bu prosesin əsas elementidir: "Bu layihələr təkcə Azərbaycan və Naxçıvan arasında əlaqəni təmin etməklə yanaşı, həm də Azərbaycan, Ermənistan və bütün region üçün yeni iqtisadi imkanlar yaradacaq". TASS-a verdiyi müsahibədə Bayramov həmçinin Bakının İrəvana tədarük etdiyi malların çeşidini genişləndirə biləcəyi ehtimalını da istisna etməyib. O qeyd edib ki, bir ildən az müddətdə Azərbaycan vasitəsilə Ermənistana və Ermənistandan təxminən 60 min ton yük daşınıb. Bundan əlavə, diplomat Azərbaycanın Ermənistana satdığı neft məhsullarının həcminin təxminən 20 min ton təşkil etdiyini də açıqlayıb.
Öz növbəsində, Azərbaycan Prezidentinin köməkçisi Hikmət Hacıyev Zəngəzur dəhlizinin açılışının Türkiyə ilə Azərbaycan arasında yeni nəqliyyat imkanları yaradacağını bildirib. O əlavə edib ki, Bakı nəqliyyat infrastrukturunun tikintisini, demək olar ki, başa çatdırıb. Bakıdan Zəngilana və Ermənistan sərhədinə gedən yol və dəmir yolu xətti tikintinin son mərhələsindədir. Bundan əlavə, Naxçıvandakı dəmir yolu xətti bərpa edilib. Eyni zamanda, Hikmət Hacıyev xatırladıb ki, Türkiyə Qars və İğdır arasında yeni dəmir yolu xətti çəkir və bu, regionun yeni nəqliyyat şəbəkəsinin bir hissəsi olacaq: "Zəngəzur dəhlizi açılsa, İstanbuldan Bakıya avtomobil və ya qatarla getmək mümkün olacaq. Bu, uzaq perspektiv deyil. İntensiv diplomatik işlər və infrastruktur tikintisi davam edir". Dəhliz ilk növbədə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Azərbaycan ilə nəqliyyat əlaqəsini təmin edəcək və bunun da mühüm geosiyasi əhəmiyyəti var. Naxçıvan uzun illərin blokadasından çıxaraq nəinki Azərbaycana, eləcə də dünya iqtisadiyyatına inteqrasiya olunmaq imkanı qazanacaq. Azərbaycanın iqtisadi imkanları öz ərazisində nəzərdə tutulan işləri yekunlaşdırmaq imkanı verir. Əhmədbəyli-Horadiz-Mincivan-Ağbənd avtomobil yolu, Araz çayı üzərində Ağbənd-Kəlalə körpüsünün inşası yekunlaşmaq üzrədir. Bu istiqamətdə həyata keçirilən işlərin 95 faizi tamamlanıb. Zəngəzur dəhlizi həm Azərbaycan və qonşu dövlətlər, həm də daha böyük coğrafiya üçün strateji layihə hesab edilir. Bu yol tranzit marşrutu qısaltmaqla şərqdən qərbə yükdaşıma xərclərini azaldacaq. Amma Ermənistan Politoloqlar Assosiasiyasının rəhbəri Miqran Şahzadeyan iddia edir ki, Zəngəzur dəhlizi layihəsinin həyata keçirilməsi nəticəsində Ermənistan təkcə İranla əlaqələrindən məhrum olmaq təhlükəsi ilə üzləşməyəcək. Onun fikrincə, ölkə eyni zamanda, demək olar ki, Rusiyadan da təcrid oluna və İran hərbçilərinin potensial hədəfinə çevrilə bilər. Şahzadeyan qeyd edib ki, tərəflər öz istəklərinə uyğun hərəkət edə və layihəyə istənilən dəyişiklikləri daxil edə bilərlər. Bu isə Ermənistan tərəfi üçün potensial risklər yaradır. Ekspertin fikrincə, Ermənistan nümayəndələri təzyiq altında və ya müəyyən şəraitin təsiri ilə ölkənin maraqlarına uyğun olmayan razılaşmaları imzalamaq məcburiyyətində qala bilərlər: “Bunu anlamaq lazımdır. Azərbaycanda bu marşrutu artıq Zəngəzur dəhlizi, Türkiyədə isə Turan dəhlizi adlandırırlar”.
Tahir TAĞIYEV
