İran artan daxili böhranla üzləşir və bəzi analitiklərin fikrincə, bu, hakimiyyət üçün xarici təzyiqdən az təhlükəli deyil. Ölkə eyni zamanda elektrik və su çatışmazlığı, yaşayış qiymətinin, repressiyaların artması və iqtisadi vəziyyətin pisləşməsi ilə üzləşir. İsrailin “Maariv” nəşri yazır ki, enerji böhranı ən aktual məsələlərdən biri olaraq qalır. Hakimiyyət orqanları artıq sənaye zonalarında müntəzəm olaraq elektrik kəsintiləri tətbiq edib və planlaşdırılan kəsintilərin bir neçə ay davam etməsi gözlənilir. Kəsintilər müəssisələrin bağlanmasına səbəb olur, istehsalı azaldır və iqtisadiyyata təzyiqi artırır.
İrandan gələn xəbərlərə görə, bu ilin iyulunda elektrik enerjisi xərcləri əvvəlki ayla müqayisədə üç-dörd dəfə artıb. İran mediası yazır ki, iyunda təxminən 300 min tümənlik işıqpulu ödəyən bir ailəyə iyulda 800 min tümənlik qəbz təqdim edilib. Elektrik sənayesinin sözçüsü Mustafa Rəcəbi-Məşhədi deyib ki, tariflərdə qəfil artım olmayıb, hesabın belə artmasının əsas səbəbi abonentlərin müəyyən edilmiş istehlak normasını aşmasıdır. Onun sözlərinə görə, istehlak norması hər bölgədə abonentlərin 75 faizinin orta sərfiyyat səviyyəsi əsas götürülərək müəyyən edilir. Bu normadan az elektrik enerjisi istifadə edənlər subsidiyalardan yararlanır və səmərəli istehlaka görə mükafatlandırılırlar. Elektrik enerjisi xərclərinin artması İranın əksər bölgəsində havaların son dərəcə isti keçdiyi vaxta təsadüf edir. Eyni zamanda, müharibənin fəsadları, inflyasiyanın sürətlənməsi də vətəndaşların ərzaq, eləcə də digər zəruri mal və xidmətlərə görə xərclərini kəskin artırır. Bu durumda ABŞ prezidenti Donald Trampın İranın enerji infrastrukturu və elektrik şəbəkəsinə mümkün zərbələr barədə bəyanatı vəziyyətin daha da pisləşə biləcəyini göstərir. Belə bir vaxtda İran ABŞ ölkə ərazisinə yeni zərbə endirəcəyi təqdirdə Fars körfəzi ölkələrinin enerji infrastrukturunun cavab hücumlarının hədəfinə çevrilə biləcəyi barədə xəbərdarlıq edib. İranın xarici işlər naziri Abbas Araqçi Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə və Qətərdən olan həmkarları, eləcə də Pakistan ordusunun Baş Qərargah rəisi ilə telefon danışıqları aparıb. Tehran Vaşinqtonun regional müttəfiqlərini vəziyyətin hərbi eskalasiyaya çevrilməsinin qarşısını almaq üçün təsirlərindən istifadə etməyə çağırıb. Regional diplomatların sözlərinə görə, İranın bütün tərəfdaşlara göndərdiyi mesaj eyni olub: Tehran cavab verməyə hazırdır, lakin genişmiqyaslı münaqişənin qarşısını almağın ən yaxşı yolu diplomatik həll yoludur. Körfəz ölkələrindən olan mənbələr bildiriblər ki, İran öz enerji obyektlərinə hücum ediləcəyi halda regiondakı neft yataqları, emal zavodları, elektrik şəbəkələri, su təchizatı və nəqliyyat infrastrukturu, eləcə də ABŞ-la əlaqəli digər hədəflərə zərbələr endirə biləcəyini açıq şəkildə bəyan edib. Agentliyin məlumatına görə, Tehran bu xəbərdarlıqla bir tərəfdən Vaşinqtona təzyiq göstərməyə, digər tərəfdən isə ABŞ hərbi bazalarının yerləşdiyi və enerji ixracından asılı olan Körfəz ölkələrini çətin seçim qarşısında qoymağa çalışır. Mənbələrin bildirdiyinə görə, bu təmaslardan sonra Səudiyyə Ərəbistanının vəliəhdi Məhəmməd bin Salman Donald Trampla telefon danışığı apararaq onu hərbi əməliyyatları təxirə salmağa, danışıqlara qayıtmağa və diplomatik həll yolunu seçməyə çağırıb. Qətər və Oman da Vaşinqtonla Tehran arasında danışıqların bərpasını dəstəkləyib. İranlı mənbənin sözlərinə görə, region ölkələri yeni münaqişənin bütün Yaxın Şərqi “od kürəsinə” çevirə biləcəyindən ehtiyat edirlər. Tehranın qiymətləndirməsinə görə, Donald Trampın qarşısında iki seçim var: ya bütün regionu əhatə edə və qlobal enerji bazarına təsir göstərə biləcək eskalasiyanı davam etdirmək, ya da ABŞ üçün tam qələbə kimi görünməyəcək diplomatik razılaşmaya razılıq vermək. Hələlik isə ən çətin durum İranda müşahidə olunur.
Ölkədə su təchizatı vəziyyəti də az acınacaqlı deyil. Bəzi şəhərlərdə sakinlər həftədə yalnız bir neçə saat su alırlar. Quraqlıq artıq kənd təsərrüfatına zərbə vurub: fermerlər məhsulun çürüməsi barədə xəbərdarlıq edirlər və su çatışmazlığı ərzaq istehsalına təhlükə yaradır. Eyni zamanda, əhalinin həyat səviyyəsi pisləşməyə davam edir. Hesablamalara görə, ailə gəlirlərinin əhəmiyyətli bir hissəsi əsas ehtiyacların alınmasına xərclənir. Dövlət subsidiyalarının azaldılmasından sonra qida, dərman və təhsil qiymətləri əhəmiyyətli dərəcədə artıb və bəzi müəssisələr əmək haqqı ödənişlərində aylarla gecikmələr olduğunu bildirirlər. Eyni zamanda, hakimiyyət cəmiyyət üzərində nəzarəti gücləndirir. Tehranda uzun müddətdir gənclərin məşhur məkanı olan kafelər geyim qaydalarına əməl edilməməsindən tutmuş inzibati ittihamlara qədər müxtəlif pozuntulara görə yoxlanılır və bağlanır. Artan narazılıq fonunda rejim repressiv tədbirlərini də sərtləşdirir. İnsan haqları fəalları, o cümlədən etirazçılara və dövlət təhlükəsizliyinə qarşı cinayətlərdə ittiham olunanlara qarşı ölüm hökmlərinin və edamların sayında kəskin artım olduğunu bildirirlər. Bu arada ölkənin müxtəlif bölgələrində narazılıq davam edir və bəzi ərazilərdə təhlükəsizlik qüvvələri ilə hökumət əleyhinə qruplar arasında silahlı toqquşmalar qeydə alınıb. Xarici medianın məlumatına görə, bəzi gizli təşkilatlar əhatə dairəsini genişləndirməyə və silah əldə etməyə çalışırlar. Bu halda, İranda ali lider Müctəba Xamenei ilə bağlı şayiələr artmaqda davam edir. Müxalifət nəşri olan “Iran International”ın mənbələrinə görə, prezident Məsud Pezeşkian ilk dəfə onunla olduqca qeyri-adi şəraitdə görüşüb, bundan sonra isə o, İslam Respublikasının yeni lideri ilə həqiqətən danışıb-danışmadığını dəqiq deyə bilməyib. Nəşrin mənbələrinə görə, prezident uzun müddətdir ali rəhbərlə şəxsi görüş istəyirdi. İddia olunur ki, bir neçə dəfə rədd cavabı və istefa verməklə hədələndikdən sonra nəhayət, rəsmi iqamətgahda olmasa da, ona görüş verilib. Mənbələr iddia edir ki, prezident mühafizəçiləri Tehranda gizli bir yerə göndərilib və orada Pezeşkian tamamilə tünd şüşəli maşınla əraziyə aparılıb. Mənbələrin sözlərinə görə, prezidentlə dini lider arasında bütün söhbət tam qaranlıqda, göz təması olmadan baş verib və mühafizəçilər hətta iki kişinin əl sıxmasına belə icazə verməyiblər. Görüş cəmi bir neçə dəqiqə davam edib. Daha sonra prezident baş verənlərdən o qədər təəccüblənib ki, köməkçilərindən eşitdiyi səsin həqiqətən Müctəba Xameneiyə məxsus olub-olmadığını soruşub. Mənbələr bunun inamsızlıq və ya qıcıqlanma əlaməti olub-olmadığını dəqiqləşdirməyiblər. Lakin bu məlumat Pezeşkianın əvvəlki açıqlamaları ilə ziddiyyət təşkil edir. O, əvvəllər yeni ali rəhbərlə “isti və mehriban atmosferdə” uzun bir görüş keçirdiyini bildirmişdi. Lakin “Iran International”ın məlumatına görə, prezidentin sonrakı rəsmi görüş üçün etdiyi xahişlər rədd edilib. Yeni ali rəhbərin ictimai fəallığının olmaması da əlavə suallar doğurur. Müxalifət mediasının məlumatına görə, təyinatından sonrakı aylarda Müctəba Xameneinin heç bir rəsmi foto, video və ya audio mesajı dərc olunmayıb. Bu fonda İranda bu gizliliyin müxtəlif izahları ortaya çıxıb. Xüsusilə, dövlət mediası səs yazılarının dərc olunmasının xarici kəşfiyyat orqanlarına liderin yerini müəyyən etməyə və ya onun sağlamlığı haqqında məlumat əldə etməyə imkan verə biləcəyi iddiasını irəli sürüb.
Samirə SƏFƏROVA
