Azərbaycanın xarici siyasətində strateji istiqamətlərdən biri Mərkəzi Asiya ölkələri ilə əlaqələrin inkişafıdır. Bu münasibətlər həm tarixi-mədəni bağlara, həm də iqtisadi, siyasi və geosiyasi maraqlara əsaslanır.
Onu da qeyd edək ki, Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ölkələri – Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan, Qırğızıstan və Tacikistan arasında əlaqələrin inkişafı son illərdə regionun geosiyasi mənzərəsində mühüm amillərdən birinə çevrilib.
Azərbaycan və Mərkəzi Asiya respublikalarının münasibətlərində iqtisadi əməkdaşlıq əsas prioritet sahələrdən biridir. Enerji sektoru, nəqliyyat-tranzit imkanları, ticarət dövriyyəsi və qarşılıqlı sərmayələr əməkdaşlığın mühüm istiqamətlərini təşkil edir. Xəzər dənizi vasitəsilə həyata keçirilən enerji və yükdaşımaları region ölkələrini birləşdirən strateji xəttə çevrilib. Orta Dəhliz layihəsi Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrində xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu dəhliz Çindən Avropaya uzanan beynəlxalq nəqliyyat yolunun mühüm hissəsidir və Azərbaycan Mərkəzi Asiya dövlətlərinin məhsullarının dünya bazarlarına çıxışında vacib tranzit ölkəyə çevrilib. Bütün bunlar fonunda prezident İlham Əliyev Türkmənistan Xalq Məsləhətinin sədri Qurbanqulu Berdiməhəmmədovun dəvəti ilə bu ölkəyə işgüzar səfəri qarşılıqlı münasibətlərin daha da dərinləşməsinə gətirib çıxarır. Xatırladaq ki, Qurbanqulu Berdiməhəmmədov iyul ayında Azərbaycanda səfərdə olub. İki ölkə liderlərinin qarşılıqlı səfərləri əvvəllər də olub. Ancaq Azərbaycan torpaqlarını işğaldan azad, suverenliyini bərpa etdikdən sonra bu, Qurbanqulu Berdiməhəmmədovun ilk səfəri olub. Belə səfərlər qarşılıql münasibətləri daha da dərinləşdirir. Azərbaycanla Türkmənistan arasında əməkdaşlıq türk dünyası əlaqələri çərçivəsində də reallaşır. 2022-ci ildə Azərbaycan-Türkiyə-Türkmənistan formatının yaradılması buna misaldır. Azərbaycan, Türkiyə və Türkmənistan Dövlət Başçılarının Üçtərəfli Zirvə Görüşünün keçirilməsi, əlaqələrin müxtəlif sahələr üzrə inkişafına yönələn altı sənədin imzalanması da türk dünyası üçün mühüm hadisə sayılır. Azərbaycan ilə Türkmənistan arasında yüksəksəviyyəli siyasi dialoq qarşılıqlı hörmət və bərabərhüquqluluq prinsiplərinə söykənir. Ölkə rəhbərlərinin bir-birinə qarşılıqlı hörməti, aktual siyasi məsələlərə koordinasiyalı yanaşma münasibətlərimizin təməlini təşkil edir.
Xəzər dənizi regionunda yerləşən Türkmənistan və Azərbaycan enerji resursları baxımından zəngin ölkələrdir. Xüsusilə qaz ixracı sahəsində əməkdaşlıq ölkələrimizi birləşdirən əsas sahələrdən biridir. 2021-ci ildə Türkmənistan və Azərbaycan arasında Xəzər dənizindəki “Dostluq” neft yatağının birgə işlənilməsinə dair razılıq əldə olunub. Bu razılaşma Xəzərin hüquqi statusu məsələlərinin həllindən sonra energetika sahəsində yeni imkanların açılmasına təkan verib. Zəngin karbohidrogen ehtiyatlarına malik olan iki dövlət “açıq qapı” siyasətinə və karbohidrogen ehtiyatlarının nəqlinin şaxələndirilməsinə tərəfdar kimi çıxış edirlər. Hər iki ölkə enerji ehtiyatlarının işlənilməsi, emal edilməsi və satışı məsələləri barədə eyni mövqedədir. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi Azərbaycan-Türkmənistan münasibətlərində son dövrlərdə müşahidə olunan dinamika qarşılıqlı səfərlərin məntiqi nəticəsidir. Səfərlər zamanı keçirilən görüşlərdə səsləndirilən fikirlər, imzalanan sənədlər iki ölkə arasında əlaqələrin zəngin perspektivlərə malik olduğunu göstərir. Bütn bunlar həm də Azərbaycana Mərkəzi Asiyada daha güclü mövqe sahibi olmağa imkan verir. O da mühümdür ki, enerji sektoru Azərbaycan–Mərkəzi Asiya münasibətlərinin əsas sütunlarından biridir. Azərbaycan özünü etibarlı tranzit ölkə kimi təsdiq edib. Türkmən qazının və Mərkəzi Asiya neftinin dünya bazarlarına çıxarılması istiqamətində Azərbaycan mühüm körpü rolu statusuna malikdirr. Bakı–Tiflis–Ceyhan və Bakı–Supsa kəmərləri, həmçinin Cənub Qaz Dəhlizi bu baxımdan strateji əhəmiyyət kəsb edir. Nəqliyyat sahəsində isə Orta Dəhliz xüsusi önəm daşıyır. Bu marşrut Mərkəzi Asiya ölkələrinin Çin və Avropa arasında yerləşən mühüm tranzit qovşağı kimi rolunu gücləndirir. Azərbaycan bu dəhlizin əsas iştirakçılarından biri olaraq həm yükdaşımaları artırır, həm də regionun iqtisadi inteqrasiyasına töhfə verir. Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ölkələri regional təhlükəsizlik məsələlərində də sıx əməkdaşlıq edirlər. Terrorizmə, ekstremizmə, narkotik qaçaqmalçılığına qarşı mübarizədə birgə fəaliyyətlər həyata keçirilir. Siyasi sahədə isə Azərbaycanla Mərkəzi Asiya ölkələri arasında qarşılıqlı hörmətə, suverenlik və ərazi bütövlüyünə hörmət prinsipinə əsaslanan münasibətlər mövcuddur. Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ölkələri arasında münasibətlər strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəlməkdədir. Enerji və nəqliyyat sahələrindəki layihələr, türk dünyası çərçivəsində əməkdaşlığın güclənməsi, həmçinin beynəlxalq təşkilatlarda qarşılıqlı dəstək bu əlaqələrin gələcəkdə daha da möhkəmlənəcəyini göstərir. Yeni geosiyasi reallıqlar fonunda Azərbaycan və Mərkəzi Asiya respublikalarının əməkdaşlığı həm regionun, həm də bütövlükdə Avrasiya məkanının sabitliyi və inkişafı üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. İqtisadiyyat, enerji, nəqliyyat, humanitar və təhlükəsizlik sahələrində dərinləşən əməkdaşlıq Azərbaycanı və Mərkəzi Asiya ölkələrini bir-birinə daha da yaxınlaşdırır.
Samirə SƏFƏROVA
