Ermənistan və İran hakimiyyəti münasibətlərinin səviyyəsini strateji tərəfdaşlığa yüksəltmək niyyətindədir. Bu, İslam Respublikasının prezidenti Məsud Pezeşkiyanın İrəvana səfəri zamanı məlum olub. İki ölkənin yaxınlaşması Tehranın Ermənistanın Zəngəzur bölgəsində peyda olacaq “Tramp yolu” xəbərinin yaratdığı qorxu fonunda baş verir.
Danışıqlardan sonra Ermənistan və İran arasında siyasi, iqtisadi, təhsil və mədəniyyət sahələrində 10 anlaşma memorandumu imzalanıb. Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın Məsud Pezeşkianla birgə keçirdiyi brifinqdə dediyi kimi, tərəflər belə qənaətə gəliblər ki, ikitərəfli münasibətləri strateji səviyyəyə qaldırmağın vaxtı çatıb. Eyni zamanda, baş nazir ümid edir ki, bu qərar onun “Sülh kəsişməsi” təşəbbüsünü həyata keçirməyə kömək edəcək. Paşinyan Pezeşkiana ABŞ-la danışıqlardan danışıb, bu danışıqlar zamanı İrəvan və Vaşinqton “Tramp yolu”nun yaradılması barədə razılığa gəliblər. O, əmin edib ki, kommunikasiyaların bağlanması barədə qərar Ermənistan-İran dəmir yolları sahəsində əməkdaşlıq üçün yeni qapılar açacaq. Paşinyan xüsusilə Naxçıvan-Culfa marşrutunu qeyd edib. Paşinyanın dediyi kimi, Ermənistan ərazisindən keçən marşrutlar respublikanın suverenliyi altında fəaliyyət göstərəcək, həm də müstəqil şəkildə təhlükəsizliyi təmin edəcək. Pezeşkian dövlətlərarası münasibətlərin strateji səviyyəyə çatdırılmasını dəstəkləyib və Paşinyanı Tehrana dəvət edib. Eyni zamanda o bildirib ki, regiondankənar oyunçuların Cənubi Qafqazın işlərinə qarışması vəziyyəti daha da çətinləşdirəcək . İran prezidenti qeyd edib ki, bölgədəki problemlərin digər qüvvələrə ötürülməsi vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirir: “Biz hesab edirik ki, bölgədə idarəetmə Qafqaz ölkələri tərəfindən aparılmalıdır və problemlərin bölgə xaricindəki güclərə ötürülməsi bölgədəki vəziyyəti daha da çətinləşdirir”. Pezeşkian əlavə edib ki, İran həmişə Ermənistanın ərazi bütövlüyünü müdafiə edib: “Bu, bizim siyasətimizdir. Biz bölgədə hər hansı bir qüvvənin iş görməsinə qarşıyıq”. O, bölgədə sülhün İran üçün strateji əhəmiyyət daşıdığını vurğulayıb və Ermənistan-Azərbaycan arasında aparılan sülh danışıqlarını dəstəklədiyini də önə çəkib. Onu da qeyd edək ki, İran Xarici İşlər Nazirliyi görüş ərəfəsində bir daha Ermənistan və Azərbaycan arasında sülh sazişinin paraflanmasını alqışladıqlarını, lakin “Tramp yolu” layihəsini bəyənmədiklərini vurğulayıb. Nazirliyin rəhbəri Abbas Əraqçının sözlərinə görə, Cənubi Qafqazda artıq çoxlu pis hadisələr baş verir: “Biz, məsələn, bu ölkələrin bəzilərində sionist rejimin mövcudluğundan və ya Avropa ittifaqının burada möhkəmlənmək cəhdlərindən narahatıq”. Tehranın nöqteyi-nəzərindən “Tramp yolu” İslam Respublikası üçün təhlükəsizlik risklərini artırır. Onlar şübhələnirlər ki, ABŞ nəqliyyat infrastrukturunun inkişafına sərmayə qoymaq bəhanəsi ilə Ermənistanın Zəngəzur bölgəsində öz qoşunlarını yerləşdirə bilər. İrəvan Tehranın qorxularını aradan qaldırmağa çalışır. İran Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü İsmail Bəqai bildirib: “Biz Cənubi Qafqazda xarici silahlı qüvvələrin olmasını faydalı hesab etmirik. Bu baxımdan narahatlığımızı bildirdik. Bizi əmin etmişdilər ki, üçüncü ölkələrin silahlı qüvvələri Cənubi Qafqazda yerləşdirilməyəcək. Sülh sazişinin əsas müddəalarından biri üçüncü dövlətlərin silahlı qüvvələrinin Ermənistanla yaxın sərhədi boyunca yerləşdirilməməsi ilə bağlı bənddir və biz Azərbaycanın ümumi sərhədləri boyunca üçüncü dövlətlərin silahlı qüvvələrinin yerləşdirilməməsi ilə bağlı bənddir. Regiondakı hadisələri izləyir və İrəvan və Bakı ilə sıx əlaqə saxlayırıq”.
İran elitaları arasında başqa fikirlər də var. İranın keçmiş xarici işlər naziri Məhəmməd Zərif “Tramp yolu”na perspektivlər baxımından baxmağı təklif edib: “Fürsətlər paradiqması prizmasından İran, hətta Rusiya və Türkiyə Vaşinqtonda Azərbaycan və Ermənistan arasında bu yaxınlarda əldə edilmiş razılaşmaya təhdid kimi deyil, İran, Rusiya və Türkiyə, eləcə də Ermənistan, Azərbaycan və Gürcüstan arasında əvvəllər təklif edilmiş tranzit əməkdaşlığını canlandırmaq üçün bir fürsət kimi baxa bilər”. Maraqlıdır ki, yollar və şəhərsalma naziri Fərzaneh Sadiq Pezeşkianla birgə İrəvana gəlib. O, infrastruktur naziri David Xudatyanla Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizinin inkişafı, Araz çayı üzərindən ikinci körpünün tikintisi və tranzit yükdaşıma tariflərinə yenidən baxılmasını müzakirə edib. Nazirlər Ermənistan və İran şəhərləri arasında müntəzəm hava nəqliyyatının genişləndirilməsini müzakirə ediblər və Fars körfəzi-Qara dəniz avtomobil və dəmir yolu dəhlizinin inkişafı haqqında saziş imzalayıblar. Sadiq qeyd edib: “Bu təşəbbüslər İran, Ermənistan, Avropa və Şərqi Asiya arasında tranzitin inkişafı üçün möhkəm zəmin yaradacaq”. Bundan əlavə, İranın sənaye naziri Məhəmməd Atabak bildirib ki, Tehranın Avrasiya İqtisadi İttifaqı (Aİİ) ilə azad ticarət zonasına daxil olması sayəsində Ermənistan İranın mallarının 87%-i üçün tarifləri sıfıra endirib. Atabakın sözlərinə görə, İran Ermənistana Aİİ-yə giriş qapısı kimi baxır. Orbeli Mərkəzinin eksperti Conni Melikyan qeyd edir: “Paşinyan və Pezeşkian sırf ikitərəfli münasibətləri, eləcə də regional gündəliyi müzakirə ediblər. irəvan bu fürsətdən istifadə edərək Tehranın narahatlığını aradan qaldırmağa çalışıb. Ermənistan-İran sərhədində üçüncü elektrik ötürücü xəttinin tikintisi və Şimal-Cənub marşrutunun inkişafı kimi davam edən birgə layihələri başa çatdırmaq və İranın Ermənistana qoşulacağı təqdirdə yeni şirkətlərin tikintisinə başlaması vacibdir. “Tramp yolu”nun açılması Ermənistanı Fars körfəzi ilə birləşdirəcək və bütün Cənubi Qafqaza müsbət təsir göstərəcək. İki ölkənin milli maraqları nöqteyi-nəzərindən İran və Ermənistan arasında əməkdaşlıq strateji, Ermənistan üçün isə bir çox cəhətdən, hətta ekzistensial əhəmiyyət kəsb edir. Çünki Ermənistanın indi xarici dünyaya iki çıxışı var - bunlar Gürcüstandan və İrandan keçən yollardır. Türkiyə və Azərbaycanla mehriban qonşuluq münasibətlərinin qurulması və bütün kommunikasiyaların açılması perspektivləri Ermənistanın bu dövlətlərin ərazisindən ciddi şəkildə istifadə edə bilməsi üçün İranın marağında olan marşrutdur”.
Samirə SƏFƏROVA
