Ermənistan və İranın Azərbaycana qarşı vahid cəbhədə yer alması, ölkəmizlə açıq düşmənçilik siyasəti yürütməsi fonunda bu iki ölkə arasında əməkdaşlığın müxtəlif istiqamətlər üzrə daha da dərinləşməsi müşahidə olunur.
Bu vəziyyətdə Ermənistan Milli Təhlükəsizlik Xidmətinin keçmiş direktoru, “Vətən” partiyasının lideri Artur Vanetsyan qeyd edir ki, ölkəsi və İran Türkiyə-Azərbaycan planlarından qaynaqlanan ümumi çağırış və “təhdidlərə” qarşı birləşə bilər: “Zəngəzur planları, yəni dəhliz açmaq təkcə Ermənistan üçün deyil, həm də İran üçün birbaşa təhlükədir. Regional sərhədlərin dəyişdirilməsinə imkan verməyəcəyini dəfələrlə bəyan edən Tehranın hərəkətləri və ritorikasının səbəbi budur. Bəyanatlar bir yana qalsın, İran ordusu vaxtaşırı təlimlər keçirərək, boş oturmayacağını açıq şəkildə ortaya qoyur. Tehran bu davranışı ilə Azərbaycan və Türkiyə “təhlükəsi” fonunda Ermənistanın ərazi bütövlüyünü qorumağa çalışır. Dost və qardaş İranın bu səylərini yüksək qiymətləndiririk”.
Lakin “Foreign Affairs” nəşri yazır ki, İran və Ermənistan Zəngəzur dəhlizinin açılmasına qarşı çıxmaqla regional inkişafı ləngidir: “Azərbaycanın iki hissəsini - Naxçıvan Muxtar Respublikası və ölkənin qalan hissəsini quru yolu ilə birləşdirəcək Zəngəzur dəhlizinin yaradılması İranı Ermənistan ilə ümumi sərhəddən məhrum edə bilər. Ermənistanı Avrasiya ilə əlaqələndirici vasitə kimi nəzərdən keçirən İran regionun beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərində istənilən dəyişikliyə qarşı hərbi güc tətbiq etməklə hədələyib. Ötən ilin iyulunda Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan ilə görüşü zamanı İranın Ali dini lideri Ayətullah Əli Xamenei “minilliklər boyu mövcud olan” yolu bağlamaqla İran və Ermənistan arasında maneə yaratmaqdan çəkinməyə çağırmışdı. İkinci Qarabağ müharibəsi regionda yeni reallıqlar yaradıb. Şiə din xadimləri tərəfindən idarə olunan İran uzun müddətdir əsas himayədarı Rusiya olan və xristianların çoxluq təşkil etdiyi Ermənistana iqtisadi dəstək verib. Bu arada İsrail və sünni əhalinin üstünlük təşkil etdiyi Türkiyə əsasən şiə əhalinin yaşadığı Azərbaycan ilə strateji ittifaq bağlayıb”. Məqalədə qeyd olunur ki, Azərbaycanla İran arasında münasibətlər çox gərgindir. Xüsusilə İran Azərbaycanın İsrail ilə münasibətlərinin yaxşılaşmasından çox narahatdır: “Son illərdə İran Tehrana qarşı ortaq düşmənçiliyin İsraillə Fars körfəzində yerləşən ərəb ölkələrini yaxınlaşdırmasını müşahidə edib. İranlılar indi İsrail ilə əsasən türklərin yaşadığı iki ölkə - Türkiyə və Azərbaycan arasında oxşar dinamikanın yaranacağından ehtiyat edirlər. Öz növbəsində İran ilə Azərbaycan arasında münasibətlər getdikcə gərginləşir. Son iki ildə İran ordusu və İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) Azərbaycanla sərhəddə Ermənistanla birgə irimiqyaslı hərbi təlimlər keçirib. Yanvar ayında silahlı şəxsin Azərbaycanın Tehrandakı səfirliyinə hücum etməsi nəticəsində səfirliyin təhlükəsizlik xidmətinin rəisinin qətlə yetirilməsi və iki nəfərin yaralanması vəziyyəti daha da gərginləşdirib. Rəsmi Bakı bunu terror aktı adlandırıb və səfirliyi təxliyə edib, İran rəsmiləri isə hücum edən şəxsin siyasi deyil, şəxsi motivlərinin olmasında israr ediblər. Bundan başqa, martın 28-də tez-tez İran əleyhinə çıxışlar edən azərbaycanlı deputata qarşı sui-qəsd olub. Bundan sonra Azərbaycan İrana işləyən bir qrup şəxsi aşkar edib, həmçinin İranın Bakıdakı səfirliyinin 4 əməkdaşını “persona-non-qrata” elan edib”. ABŞ-ın keçmiş Sovet İttifaqında milli məsələlər üzrə keçmiş müşaviri və Avrasiyada etnik və dini məsələlər üzrə ekspert Pol Qobl da İranın son vaxtlar Azərbaycana qarşı aqressiv ritorikasını artırdığını vurğulayır: “İki ölkə arasında uzun müddətdir ki, gərginlik yaşanır. Hər iki tərəf hərbi manevrlər keçirib. İran son 12-18 ay ərzində bir neçə təlim keçirib və Azərbaycan buna cavab verib. Bu kimi vəziyyətlərdə kiminsə səhv edə biləcəyi və bunun qarşıdurmaya gətirib çıxara biləcəyi risqi varmı? Mənim fikrimcə, var. Bunun genişmiqyaslı müharibəyə səbəb olacağı ehtimalı varmı? Yəqin ki, yox. Hər iki ölkə nə qədər qəzəbli olduqları barədə mesajlar vermək istəsə də, işlərin bu istiqamətdə getdiyini görmək istəməmək üçün onların keçərli səbəbləri var. Təbii ki, baş verə biləcəklər üçün ciddi nəticələri olan hazırda iki hadisə var - bir tərəfdən, azərbaycanlı millət vəkilinə qarşı bir çoxlarının bunun İran tərəfindən edildiyini düşündüyü və bir şəkildə buna cavab verilməsini istədiyi dövlət səviyyəsində terror aktı kimi qiymətləndirilən hücum. Eyni zamanda, Azərbaycanın İsraildə səfirliyini açması. Azərbaycanın İsraillə uzun illər diplomatik əlaqələri var, amma əslində müsəlman ölkəsi üçün səfirlik açmaq çox böyük hadisədir. Azərbaycanın İsrailyönlü mövqeyi, yəhudi dövləti ilə çox sıx əməkdaşlığının uzun tarixi var. İranlılar bundan məmnun deyillər. Beləliklə, indi gərginlik bir müddət əvvəl olduğundan daha yüksəkdirmi? Bəli. İki tərəf arasında genişmiqyaslı müharibə görəcəyimiz ehtimalı varmı? Mən belə düşünmürəm. Mən hesab edirəm ki, hər iki tərəfin öz maraqlarını müdafiə etmək qabiliyyətinə malik olduğunu nümayiş etdirməsini görəcəyik. Fikrimcə, Tehran mediasının İsraildə səfirlik haqqında dediklərini çox diqqətlə izləməliyik. Hesab edirəm ki, Azərbaycan hökumətinin də azərbaycanlı deputata qarşı hücumu necə araşdıracağını eyni şəkildə yaxından izləməliyik. İndi hər iki tərəf temperaturu bir qədər yüksəltməkdən çox məmnun olsa da, əslində tammiqyaslı müharibəyə səbəb ola biləcək geri dönüşü olmayan hərəkətlər etməyəcək. Hər iki tərəf üçün tərs gedə biləcək çox şey var. Bunu Bakı da, Tehran da bilir”.
Ekspert qeyd edir ki, Azərbaycan müsəlman ölkəsi olaraq qonşuluqda çox qəti, çox cəsarətli bir xətt tutub: “Həmişə özünü müsəlmanların çoxluq təşkil etdiyi dünyəvi dövlət kimi təqdim edib. Buna görə də özünə uyğun şəkildə davranır. Lakin bir çox ölkələr özlərini onlara uyğun şəkildə aparmır. Ona görə də Bakı hökumətini bu işi sona çatdırdığına görə görə yalnız tərifləmək olar. Bu çox vaxt apardı. Aydındır ki, Azərbaycan bu işdə tələsmək istəməyib. Yəqin ki, bunu çox tez etsə, iranlıların nəyə isə cəhd edə biləcəyi və Azərbaycanda bəzilərinin səfirliyin fəaliyyətinin dayandırılmasına qərar verə biləcəyindən ehtiyat ediblər. Fikrimcə, bunun vaxtı diqqətlə planlaşdırılıb. Düşünürəm ki, bu, azərbaycanlı millət vəkilinə qarşı hücumu daha da şübhəli edir, çünki bu barədə əvvəlcədən elan olunmayıb, ən azı mən heç yerdə görməmişəm. Buna görə də iranlıların qəzəbli olduğunu düşünürəm. Yəni onlar yəhudi dövlətini məhv etmək istəyirlər. Bunu gizlətmirlər. Həmçinin çox aydın şəkildə bildiriblər ki, onların fikrincə, Azərbaycanın İsrailyönlü mövqeyi İran üçün ümumi təhlükənin bir hissəsini təşkil edir ki, əgər İsrail nə vaxtsa İrana hücum etsə, Azərbaycan ərazisindən İranın hədəflərinə qarşı dronlar və hətta təyyarələr buraxmaq üçün istifadə edəcək. Beləliklə, səfirliyin açılması irəliyə doğru atılmış böyük bir addımdır. Bunun olduqca böyük əhəmiyyəti var və mənim kimi bir amerikalı tərəfindən bu xüsusilə vurğulanmalıdır. Bu, bir çox cəhətdən Azərbaycanın iki mühüm müttəfiqi olan ABŞ və Böyük Britaniya kimi ölkələrdə Azərbaycan üçün pozitiv xəbərlər gətirəcək. Buna görə də bunun Bakıya böyük köməyi olacaq”.
Nahid SALAYEV
