Azərbaycanla gecikən sülh müqaviləsi həm Ermənistan, həm də elə Qarabağda qalan ermənilər üçün ciddi problemlərin yaranması ilə müşayiət edilir. Buna paralel olaraq Azərbaycanın sərhədlərin müəyyən edilməsi ilə bağlı təkliflərinin qəbulunun ləngiməsi də indi ermənilər üçün qeyri-kafi vəziyyət formalaşadırır.
Ermənistanın “Qraparak” nəşri yazıb ki, ötən həftə azərbaycanlıların Teğ (Dağ) kəndi yaxınlığındakı əraziləri nəzarətə götürməsindən bir gün sonra baş nazir Paşinyan hökumətin iclasında bunu təkzib etməyə cəhd edib. Nəşr Paşinyanın sözlərini sitat gətirərək qeyd edib: “Erməni mövqelərində heç bir dəyişiklik olmayıb, yalnız Ermənistan-Qarabağ marşrutu dəyişdirilib”. Nəşrin yazdığına görə, həmin gün Ermənistan Milli Təhlükəsizlik Xidməti Paşinyanın sözlərini təkzib edərək bildirib: “Bəzi yerlərdə Azərbaycan tərəfi mövqe tutmağa başlayıb və mühəndis işləri aparıb. Ermənistan tərəfinin hesablamalarına görə, Azərbaycan tərəfinin sərhəddən 100-300 metr aralıda yerləşdiyi beş belə məntəqə var. Sonra MTX-nin yalan danışmasının vaxtı gəldi. MTX növbəti məlumat yayıb ki, Ermənistan və Azərbaycan nümayəndələrinin iştirakı ilə sərhədin tənzimlənməsi işləri aparılıb, nəticədə həmin ərazidə vəziyyət “xeyli yaxşılaşıb”. Amma Ərəvus kəndinin keçmiş inzibati rəhbəri, icmanın ağsaqqallar şurasının üzvü Arqam Hovsepyan deyib: “Yaxşılaşmaq nədir? Azərbaycanlılar ərazidə 11-ci postu artıq yerləşdiriblər”. Hovsepyan əlavə edib ki, azərbaycanlılar müqavimətə rast gəlmədən 60 hektardan çox ərazini öz nəzarətləri altına alıblar. O vurğulayıb ki, Azərbaycan ordusu bir addım belə geri çəkilmək fikrində deyil, hətta əlverişsiz hava şəraitində belə, mühəndislik işlərini davam etdirir: “Danışıqların nəticə verəcəyini düşünmürəm, hələ də işləyirlər, necə danışıqlar aparıblar ki, davam edirlər? Yeganə çıxış yolu onları silahla çıxarmaqdır, qoy bizi silahlandırsınlar, türkdən xilas olmağın yeganə yolu onu öldürməkdir. Türk demək olar gəlib Teğ kəndinə çatıb, belə olmayıb, bizim sərhədimiz Teğdən 5 km aşağıda Zabux vadisində olub. İndi türklər yavaş-yavaş çaydan yuxarı qalxdılar, 5 km, indi də 1 km irəli gəliblər”. Azərbaycan əslində, sərhəd hesab etdiyi ərazilərdə möhkəmlənir. Amma sərhədlərin dəqiq müəyyən edilməsi halında ermənilər üçün Azərbaycan odusunun yerdəyişməsi hansısa narahatlığa səbəb olmazdı. Lakin prosesin erməni hakimiyyəti üzündən uzanması indiki vəziyyəti yaradıb.
Hadisələrin indiki inkişaf axarı Qarabağda qalan ermənilər üçün də ciddi çətinliklərlə müşayiət edilir. Xüsusən də Azərbaycan ordusunun son əməliyyatlarından sonra separatçıların alternativ olaraq istifadə etdikləri yollar nəzarətə götürülüb. Laçın yolundan isə yalnız humanitar yüklər daşındığı üçün, separatçılar mövcudluqlarını qoruya bilmək məqsədilə hərbi və digər təchizat yüklərindən məhrum olublar. Bu vəziyyət Qarabağdakı erməni əhalisinin Azərbaycana inteqrasiyası məsələsini daha da aktuallaşdırır. Ermənistan parlamentinin “Şərəfim var” fraksiyasının katibi Tiqran Abrahamyan məsələ ilə bağlı qeyd edir: “Xankəndi-Turşsu torpaq yolu istiqamətində irəlilədikdən sonra azərbaycanlılar bir neçə on kilometr cəbhə boyunca genişləndirmə, yerləşdirmə və möhkəmləndirmə işləri aparırlar. Elə istiqamətlər olub ki, orada irəliləmək alınmayıb. Lakin Azərbaycan 5-6 sektorda daha əlverişli mövqelər tutmaq imkanı əldə edib. Azərbaycan Qarabağın kommunikasiya kanallarına nəzarəti gücləndirir və gələcəkdə hərəkətə başlayacağı nöqtələri çəkir”. Qarabağdakı qondarma qurumun “dövlət naziri” Qurgen Nersisyan də vəziyyətin onların lehinə olmadığını qeyd edir: “Qarabağı Ermənistanla birləşdirən yol bağlandıqdan sonra Ermənistana getmək elə də asan deyil. Gərginliyin artması nəzərə alınaraq, son günlər Rusiya sülhməramlıları insanları daşımağa başlayıb. Prosesi nəzarətdə saxlamaq və təxribatlardan qorunmaq üçün bundan sonra fövqəladə hallarda Qarabağdan Ermənistana getmək mümkün olacaq. Eyni zamanda bildiririk ki, Rusiya sülhməramlıları tərəfindən Qarabağ ermənilərinin təxliyəsi və Ermənistana köçürülməsi ilə bağlı yayılan xəbərlər həqiqətə uyğun deyil”. Amma erməni mediasının əldə etdiyi məlumatlara görə, Qarabağdakı ermənilər müxtəlif yollarla Ermənistana gedir və geri qayıtmırlar. Hazırda Xankəndi və ətrafında yaşayanlar ərazini sürətlə tərk edir. Laçın-Xankəndi yolunda davam edən aksiya da ermənilərə başqa seçim yolu qoymur. Ermənistanın keçmiş maliyyə naziri Vardan Aramyan hazırladığı hesabatda qeyd edir ki, aksiyanın başlanmasından ötən 100 gün ərzində Xankəndidəki qondarma rejimə 165 milyon dollar məbləğində sosial-iqtisadi ziyan dəyib: “Hər gün ümumi maliyyə və iqtisadi itkilər ən azı 651 milyon dram (1,6 milyon dollar) təşkil edir. Əhalinin gəlirlərinin azalmasını da nəzərə alsaq, bu rəqəm 1,9 milyon dollardır. Bu vəziyyətdə Ermənistan hökumətinin 25 milyon dollarlıq maliyyə dəstəyi qeyri-kafidir”. V.Aramyanın sözlərinə görə, Qarabağda 16,2 min erməni işsiz qalacaq. Erməni əhalisinin təminatı da daxil olmaqla separatçı rejimin gündəlik maliyyə yükü 136 milyon dram (344 min dollar) qiymətləndirilir. Əhalinin təminatını çıxsaq, yəni ayda əhaliyə cəmi 68 min dramın ödənildiyini nəzərə alsaq, maliyyə yükü 92 min dollar olacaq: “Qarabağda toplanan vergilər də azalacaq, söhbət gündəlik 81 milyon dramdan, yaxud 204 min dollardan gedir. Bu da “büdcə xərcləri”nin müəyyən hissəsindən məcburi imtinaya səbəb olacaq. Eyni zamanda, gələcəkdə zərərin azaldılması, yaxud oxşar şokların aradan qaldırılmasına görə xərclər artacaq. Bu vəziyyət uzun müddət davam edərsə, o zaman, ümumiyyətlə iqtisadiyyat məhv olacaq, ancaq kənardan gələn pul hesabına istehlak olacaq”. Beləvəziyyətdə Qarabağda qalan ermənilər üçün yeganə çıxış yolu Azərbaycana inteqrasiyadır.
Nahid SALAYEV
