“Ana dili! Nə qədər rəfiq, nə qədər ali hissiyati-qəlbiyyə oyandıran bir kəlmə! Nə qədər möhtərəm, müqəddəs, nə qədər əzəmətli bir qüvvə! Ana dili! Bir dil ki, mehriban bir vücud öz məhəbbətini, şəfqəti-mərdanəsini sənə o dildə bəyan edirdı.
Bir dil ki, sən daha beşikdə ikən bir layla şəklində öz ahəng və lətafətini sənə eşitdirib, ruhun ən dərin guşələrində nəqş bağlayıbdır! Bir dil ki, həyat və kainat haqqında dil sayəsində bir fikir hasil edilibsə, cism və ruhun olunduğu mütəvadi o dildə tələb eləyibsən...
Bir dil ki, ibtida o dildə yaxşı-yamanı bilibsən, səni yaradanı tanıyıbsan, haman dil, diyari-qürbətdə, biganələr içinə düşəndə, ona həsrət qalırsan. Lakin ittifaqən onu eşidəndə ürəyin döyünməyə, üzün gülməyə başlayır, cəmi əsabın təhəyyüc edir, beynin fikrin, xəyalın işləməyə başlayır”.
Bu fikirlər görkəmli Azərbaycan dövlət xadimi, yazıçı, publisist, dramaturq Nəriman Nərimanovun 1906-cı ildə türkçü “Həyat” qəzetinin 15 avqust tarixli sayında “Nər” imzası ilə çap olunmuş “Bu gün” adlı məqaləsindən sitatdır. Azərbaycan dilinin, milli məfkurənin, maarifçiliyin, insan haqlarının yorulmaz təbliğatçısı olan Nəriman Nərimanov bütün yardıcılığında, ictimai-siyasi fəaliyyətində bu xətti izləyib. Ədibin yaradıcılığında ana dilinə, azərbaycançılıq ideyasına xüsusi bir sevgi bəslənir. Əslən Azərbaycanın Güneyindən - Urmiyadan olan Nərimanov 1870-ci ildə Tiflisdə doğulub. Doktor Nərimanov kimi tanınan bu parlaq ədib həm müəllim, həm həkim, həm maarifçi kimi tezliklə şöhrət qazanıb. Bütün şərq xalqlarının yolunda çıraq kimi yanıb, məqsədi bəşəriyyəti, insanlığı köləlikdən azad etmək olub...
Bu gün Nərimanova münasibət birmənalı deyil. Məlum səbəblərdən onunla bağlı müsbət və mənfi fikirlər söylənir. O məsələyə toxunmayacağıq. Nərimanov yaradıcılığında azərbaycançılığa diqqət yetirəcəyik və ulu öndər Heydər Əliyevin Nərimanova verdiyi tükənməz qiymətə nəzər salacağıq.
Onu da deyək ki, N.Nərimanov 1894-cu ildə “Nadanlıq”, 1895-ci ildə "Dilin bəlası", yaxud "Şamdan bəy", 1896–1908–ci illərdə “Bahadır və Sona, 1899-cu ildə “Nadir şah”, 1909–cu ildə “Xolera-Vəba”, 1910-cu ildə “Tibb və İslam”, 1910–cu ildə “Çaxotka-Vərəm”, 1910-cu ildə “Ailəmi-nisvan”, “Tif və Dizenteriya”, “Vərəm”, “Traxom”, “Həmli arvat”, 1913-cü ildə “Pir”, 1915-ci ildə "Bir kəndin sərgüzəşti" yaxud "Əmi” əsərlərini yazıb.
“Bu, sonrakı nəsillər üçün çox ibrətli bir taledir”
Professor Nizaməddin Şəmsizadə N.Nərimanovun azərbaycançılıq ideyasının inkişafında oynadığı rola toxunaraq yazır: “Bu, sonrakı nəsillər üçün çox ibrətli bir taledir”.
Doğrudur. O da həqiqətdir, elə şəxsiyyətlər, ədiblər, ictiami-siyasi xadimlər var ki, onlarsız ictimai-siyasi, fəlsəfi fikrimizi, ədəbiyyatımızı təsəvvür etmək çətindir. Nərimanov bütün mənalarda o sırada dayanıb.
AMEA-nın Qafqazşünaslıq İnstitunun şöbə müdiri, fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru Vahid Ömərov yazır ki, XX əsrdə milli mənlik şüurunun oyanmasında, milli ideologiyanın - azərbaycançılıq təmayülünün (türkçülüklə paralel!) formalaşmısında həkim, dramaturq, publisist və dövlət xadimi N.Nərimanovun böyük xidmətləri olub: “Hələ XIX əsr maarifçilərinin başladığı təmiz ana dili ilə yazmaq məramı XX əsrin önlərində “ana dili” problemi səviyyəsinə qədər yüksəldi, ana dili uğrunda tarixi-ədəbi mübarizəyə çevrildi. Burada iki mühüm cəhəti qeyd etməliyik: birincisi, milli ideologiyanın həm türkçülüyün (məhz ideologiya olaraq!) həm də azərbaycançılığın, konsepsiya səviyyəsində formalaşması milli mətbuatın yaranması ilə bağlı idi. Beləliklə, 1875-ci ildən “Əkinçi”nin nəşrindən 1920-ci ilə Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətinin süqutuna qədərki təqribən yarım əsr Azərbaycanda milli oyanışın və onun nəzəri-təməli olan ideologiyaların formalalaşma dövrü idi.
İkincisi, XX əsrin önlərində böyük realist ədib Mirzə Cəlil, türkçü romantik şair A.Şaiq, realist-demokratik tənqidin başçısı F.Köçərli, Ü.Hacıbəyli və “bolşevik” N.Nərimanov “ana dili” uğrunda mübarizəyə birgə başladılar. Tezliklə “Ana dili” uğrunda mübarizə tarixi-ideoloji yön alaraq “ana Vətən” uğrunda mübarizəyə çevrildi”.
“Nərimanov qəlbinin bütün hərarəti ilə xalqa xidmət etmişdir”
Alim haqlı olaraq N.Nərimanov irsinə ən layiqli qiyməti ulu öndər Heydər Əliyevin verdiyini qeyd edir. “...Azərbaycan KP MK bürosunun 1972-ci il 24 may tarixli iclasında Azərbaycanın görkəmli dövlət və ictimai xadimi, sağlığında milli təmayüllü kommunist kimi müxtəlif təqiblərə, təzyiqlərə məruz qalan, ölümündən sonra isə unutdurulan Nəriman Nərimanovun Bakı şəhərində heykəlinin açılması barədə qərar qəbul edildi. Lakin Moskvada bu heykəlin qoyulmasına mane olanlar var idi. Heydər Əliyev sovet rəhbərliyi ilə danışaraq, məsələni həll etdi. Qərara müvafiq olaraq 1972-ci il iyun ayının 6-da Bakı şəhərində N.Nərimanovun abidəsinin açılışı oldu. Açılış mərasimində iştirak edən Heydər Əliyev geniş nitq söylədi. Nitqində o deyirdi: “Nərimanov qəlbinin bütün hərarəti ilə xalqa xidmət etmişdir”, Nərimanov “...xalqla daim ünsiyyətdə olmağa böyük ehtiyac hiss edirdi. İyun ayının 30-da isə N.Nərimanovun anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə etdiyi məruzəsində Heydər Əliyev deyirdi: “N.Nərimanov ədəbi yaradıcılığa... nadanlığa, dini fanatizmə və cəhalətpərəstliyə fəal müqavimət ruhunda tərbiyə etmək vasitəsi kimi baxırdı”. Heç şübhəsiz, Heydər Əliyevin bu fəaliyyəti mahiyyətinə görə yalnız abidə açılışı anlamında qiymətləndirilərsə, yarımçıq olar. Əslində, Heydər Əliyev həmin addımı ilə N.Nərimanova görkəmli dövlət adamı kimi bəraət verir, onun təbliğinə, tanıdılmasına başlayırdı. Çünki ölümündən keçən müddət ərzində N.Nərimanov əsasən yazıçı-dramaturq kimi təqdim olunur, Azərbaycan xalqının sanki böyük dövlət adamı yetişdirə bilməməsi fikri təlqin edilirdi. Belə bir fakt diqqəti cəlb edir ki, Sov.İKP MK rəyasət heyətinin hələ 1959-cu il 2 iyul tarixli iclasında qəbul edilən qərarda Nəriman Nərimanovun rolunu şişirtməmək barədə maddə də yazılmışdı. Heydər Əliyev həmin qərara məhəl qoymayaraq və yanlış təbliğatı cəsarətlə darmadağın edərək, yeni şəraitdə N.Nərimanovu dirçəltməklə özünü daha da ucaldırdı. Beləliklə, Heydər Əliyev Azərbaycan torpağında azərbaycanlı dövlət adamına abidə qoymaqla xalqında dövlətçilik, dövlət adamlarına rəğbət və hörmət hissini gücləndirirdi. Ulu Öndər Heydər Əliyev bununla kifayətlənməyərək, N.Nərimanovun abidəsinin SSRİ-nin başqa şəhərlərində də qoyulmasına səylər edirdi. Azərbaycan KP MK bürosunun 1977-ci il 8 dekabr tarixli iclasında Rusiyanın Ulyanovsk şəhərində N.Nərimanovun abidəsinin açılması haqqında qərar qəbul edildi. O, Nərimanovun abidəsini hazırlatdı və həmin ilin dekabr ayında Ulyanovsk şəhərində qoyulan heykəlinin açılışında geniş nitq söylədi. Onun nitqi Azərbaycanın sovet dövrü tarixinə, milli təmayüllü kommunist olmuş N.Nərimanovun dövlət adamı kimi tanıdılmasına qayğının nümunəsi idi. Bununla, eyni zamanda, Heydər Əliyev azərbaycanlı dövlət adamlarının ölkənin həyatında mühüm rol oynadığını qabardırdı. Görülən belə işlər sonrakı illərdə də davam etdirildi. Azərbaycan KP MK bürosunun 1980-ci il 10 mart tarixli iclasında N.Nərimanovun anadan olmasının 110-cu ildönümünün bayram edilməsi haqqında qərar qəbul olundu. Qərara müvafiq olaraq, həmin ilin aprel ayında təntənəli yığıncaq keçirildi. Bundan bir neçə il sonra 1982-ci ilin noyabr ayında Heydər Əliyevin şəxsi təşəbbüsü və rəhbərliyi altında N.Nərimanovun Moskvada yaşadığı evə xatirə lövhəsi asıldı. Heydər Əliyevin N.Nərimanova belə diqqəti hansı rejimin mövcudluğundan asılı olmayaraq, Azərbaycan xalqının dövlətçilik tarixinə və dövlət adamlarına ehtiramın nümunəsi idi”.
Qeyd edək ki, 1972-ci ildə ulu öndər Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə Nəriman Nərimanovun heykəlinin açılışı olur. 1977-ci il noyabrın 6-da isə onun Xatirə Muzeyi yaradılır. Nərimanovun irsinə, onun fəaliyyətinə ən böyük qiyməti ulu öndərin verdiyini qeyd etməklə vurğulamaq istəyirik ki, əgər o xalqına xəyanət etmiş olsaydı təbii, ulu öndər onun yenidən xalqımıza qayıtması üçün gərgin mübarizə aparmazdı. Demək Nərimanov öz yaradıcılığı və fəaliyyəti ilə milli məfkurəyə xidmət edib.
İradə SARIYEVA Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
