Rusiya-Ukrayna müharibəsinin bu gedişlə hələ yaxın perspektivdə başa çatması gözlənilmir. Bu isə Qərbin, konkret halda Avropanın üzləşdiyi enerji probleminin hələ davam edəcəyini göstərir. Avropada fəaliyyət göstərən “Methinks” şirkətinin təmsilçisi Con Roberts də vəziyyətin qənaətbəxş olmadığını vurğulayır.
Onun sözlərinə görə, Avropada təbii qaz böhranının yaranması alternativ enerji mənbələrinin axtarılması zərurətini meydana çıxarıb. Xəzər dənizindəki təbii qaz yataqları Avropa üçün alternativ təbii qaz mənbəyi ola bilər.
Con Roberts bildirib ki, Azərbaycanın sübut olunan qaz ehtiyatlarının həcmi Avropa üçün böyük ümidlər yaradır: “Azərbaycan Xəzər dənizindəki təbii qaz yataqlarından Avropaya 10 milyard kubmetr təbii qaz ixrac edir. “Cənub Qaz Dəhlizi”nin tam olaraq istismara verilməsindən sonra Azərbaycan ixrac etdiyi qazın həcmini daha da artıracaq və 2027-ci ildə bu rəqəm iki dəfə artacaq. Gələcəkdə Azərbaycan Avropaya daha çox təbii qaz ixrac etmək imkanına malikdir. Lakin bunun üçün Avropa ölkələri Azərbaycanın qaz yataqlarına əlavə sərmayə yatırmalıdırlar”. C. Roberts hesab edir ki, kəmərlərin ötürücülük qabiliyyətinin artırılması üçün də investisiya qoymaq lazımdır: “Gələcəkdə Türkmənistan qazının da “Cənub Qaz Dəhlizi” vasitəsilə Avropaya ixracı nəzərdə tutulub. Bu arada qeyd edək ki, 2023-cü ilin yanvar ayı üzrə Azərbaycanda 4,2 milyard kubmetr təbii qaz hasil edilib. Qazın 1,1 milyard kubmetri “Azəri-Çıraq-Günəşli”dən, 2,3 milyard kubmetri “Şahdəniz”dən, 0,8 milyard kubmetri SOCAR üzrə hasil olunub. 2022-ci ilin müvafiq dövrünə nisbətən 4 faiz, yəni 162 milyon kubmetr artımla qaz hasil edilib. Hesabat dövründə xaricə qaz satışı 2,2 milyard kubmetr təşkil edib ki, bu da ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 12 faiz çoxdur. Cari ilin yanvar ayında Avropaya 1 milyard kubmetr, Türkiyəyə 0,9 milyard kubmetr, Gürcüstana isə 0,3 milyard kubmetr qaz satılıb. Avropa istiqamətində qaz satışında daha çox artım qeydə alınır. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin son hesabatına görə də 2023-cü ildə alternativ qaz tədarükçüləri tərəfindən Avropaya “mavi yanacaq” ixracı Azərbaycanın sayəsində artacaq. Bildirilir ki, bu il ərzində Avropa ölkələrində qaz istehlakı 122 milyard kubmetr həcmində planlaşdırılır ki, bu da 2022-ci ildəki göstəricidən 1 milyard kubmetr çoxdur: “Norveçin Avropa bazarına ixrac edəcəyi təbii qazın həcmi ötən ilki səviyyədə qalacaq. Bu il TAP boru kəməri ilə Avropaya Azərbaycan təbii qazının tədarükü 2022-ci ildəki həcmlərlə müqayisədə artacaq. Əlcəzairdən, Cənub Berkine hövzəsində qaz yataqlarının işlənməsi nəticəsində məhdud həcmdə artım gözlənilir”.
Beynəlxalq Enerji Agentliyi bildirir ki, Rusiyanın Avropa İttifaqına qaz nəqli 2023-cü ildə təxminən 35 milyard kubmetr azalaraq cəmi 25 milyard kubmetrə enəcək. Bu, “Türk axını” və Ukrayna vasitəsilə təbii qaz axınının 2022-ci ilin dekabrında müşahidə olunan orta axın sürətində davam edəcəyini nəzərdə tutur. Qeyd edək ki, TAP istismara verildiyi gündən - 2020-ci il dekabrın 31-dən bu yana boru kəməri vasitəsilə 18,5 milyard kubmetr qaz nəql edilib ki, bunun da təxminən 16 milyard kubmetri İtaliyaya olub. 2022-ci ildə İtaliyaya 3 milyard kubmetr çox qaz nəql olunub. Beləliklə, Azərbaycan İtaliyanın təbii qaza olan tələbatının 14 %-dən çoxunu ödəyir. Burada bir məqamı da xatırladaq ki, ötən ilin payızında Avropa İttifaqının ümumi maraq layihələrinin “Beşinci siyahısı” açıqlanıb. Buraya 20 qaz layihəsi daxildir. Onlardan üçü Azərbaycan qazı ilə bağlıdır. Bu, Yunanıstan-Bolqarıstan Qaz İnterkonnektoru, Rumıniya-Macarıstan dəhlizində klasterin tutumunun artırılması layihəsi və Bolqarıstan-Serbiya interkonnektorudur. Bu layihələr sözügedən ölkələrə Azərbaycan təbii qazına çıxış imkanı verəcək. 2023-cü ildə Azərbaycandan ixrac ediləcək təbii qazın ümumi həcmi təxminən 24 milyard kubmetr olacaq. Müqayisə üçün qeyd edək ki, 2021-ci ildə bu rəqəm 19 milyard kubmetr təşkil edib. Azərbaycan özünün qaz təchizatının coğrafiyasını Avropa bazarına qədər genişləndirir. Bu, hamı üçün qazanclı vəziyyətdir. Çünki özünün enerji təhlükəsizliyini qorumaq üçün Avropaya təbii qaz lazımdır. Azərbaycanın isə özünün nəhəng enerji resurslarını ixrac etməsi üçün etibarlı bazara ehtiyacı var. Rumıniya-Macarıstan qaz kəməri Azərbaycan qazını Türkiyə və Yunanıstan vasitəsilə Şərqi və gələcəkdə Qərbi Avropa ölkələrinə çatdıracaq. Bolqarıstan-Serbiya interkonnektorunun bu il istismara verilməsi planlaşdırılır. O, Serbiyanı Cənub Qaz Dəhlizi və digər mənbələrlə birləşdirəcək. Azərbaycan qazının Rumıniyaya tədarükü bu ildən başlaya bilər. Bu, Yunanıstan-Bolqarıstan Qaz İnterkonnektorunun tikintisinin nə qədər tez başa çatmasından asılıdır. İnterkonnektor təhvil verildikdən sonra BRUA boru kəmərinə birləşdiriləcək. BRUA qaz kəməri Rumıniya-Bolqarıstan interkonnektoru ilə birlikdə “Cənub Qaz Dəhlizi”, Mərkəzi Avropa və Balkan ölkələrini əlaqələndirən mühüm halqadır. Moldova, İsveçrə və Avstriya da Azərbaycan qazına böyük maraq göstərir. Gələcəkdə Albaniya, Monteneqro, Bosniya və Herseqovina və Xorvatiya istehlakçıları da TAP-ın şimal qoluna çevriləcək İon-Adriatik boru kəməri vasitəsilə Azərbaycan qazından istifadə edə biləcəklər. Beləliklə, daha çox sayda Avropa ölkəsi Azərbaycandan təbii qaz ala biləcək.
Ramil QULİYEV
