Məlumat verildiyi kimi, Avropa İttifaqı Şurası sərhəd ərazilərdə “sabitliyə töhfə vermək” məqsədilə Ermənistanda mülki missiya yaratmaq barədə razılığa gəlib. Qurum bildirib ki, bu missiya vasitəsilə Ermənistan və Azərbaycan arasında münasibətlərin normallaşması istiqamətində əlverişli mühitin və etimadın yaradılmasına çalışacaq.
Monitorinq missiyası iki il müddətinə müəyyənləşdirilib və Ermənistanda sərhəddə patrul xidməti həyata keçirəcək.
Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi bununla bağlı bildirib ki, monitorinq missiyasından, sərhədlərin delimitasiyası prosesi də daxil olmaqla, Azərbaycan və Ermənistan arasında normallaşma prosesinə xələl gətirmək məqsədilə sui-istifadə edilməməlidir və monitorinqlər qarşılıqlı inam və etimadı sarsıtmayacaq şəkildə həyata keçirilməlidir. Bir müddət əvvəl Azərbaycan və Ermənistan arasında 2023-cü ildə daha bir müharibənin başlayacağı ehtimalından söz açan Beynəlxalq Böhran Qrupu isə bildirib ki, Aİ-nin Ermənistanın Azərbaycanla sərhədində mülki monitorinq missiyası aparmaqla bağlı qərarı iki ölkə arasında mövcud gərginliklərin yeni münaqişəyə çevrilməməsi baxımından müəyyən əhəmiyyət kəsb edə bilər. Qurumun təmsilçisi Olesya Vartanyan bildirib: “Bu yolla Avropa İttifaqı həm də özünün vasitəçiliyi ilə aparılan sülh danışıqlarını yenidən davam etdirəcək. Lakin prosesə hər kəs qoşulsa belə, əgər iki illik monitorinq missiyasının büdcəsi kiçik, giriş imkanları və ya mandatı məhdud olarsa, bu fəaliyyət səmərə verməyəcək”. Onun fikrincə, missiya iştirakçıları monitorinq aparmaq və insidentləri qeydə almaqla yanaşı, həm də tərəflər arasında yerli səviyyədə dialoqun gücləndirilməsində fəal iştirak etməlidir. Hələlik Azərbaycan, eləcə də regiondakı proseslərdə yaxından iştirak edən Rusiya bu missiya ilə əməkdaşlıq edib-etməyəcəyini açıq şəkildə bildirməyib. Olesya Vartanyan bu amili də missiyanın effektiv olması baxımından mühüm hesab edir: “Bu işdə Azərbaycanın əməkdaşlığı, eləcə də sərhədboyu yerləşmə üçün razılığı olmasa, missiyanın fəaliyyəti yarımçıq olacaq. Nəzərə alsaq ki, hazırda Rusiyanın sülhməramlıları 2020-ci ildən etibarən Qarabağa yerləşib və Ermənistanın bəzi sərhəd rayonlarında onun sərhəd keşikçiləri və hərbçiləri var, o zaman Rusiyanın da prosesə qoşulmaması monitorinq qrupunun işini daha da çətinləşdirə bilər”. Amma vəziyyət göstərir ki, Rusiya İrəvanın dəvətilə Qərb missiyasının regiona gəlişindən ciddi şəkildə narazıdır. Rusiyanın “Rerortyor” analitik saytı yazır ki, Aİ-nin İrəvana iki illik müddətə mülki missiya göndərməsi barədə qərarı Moskvada ciddi narahatlıqla qarşılanıb. Bildirilir ki, uzun müddətdir İrəvan ABŞ-ın dəstəklədiyi Aİ ilə ciddi cəhdlə sövdələşməyə gedir və regional güclərlə münasibətlərə xələl gətirir. Bunun üçün Ermənistan baş naziri Nikol Paşinyanın KTMT-yə demarşlarını xatırlatmaq kifayətdir: “Aİ-nin Ermənistana missiya göndərməsinə gəlincə isə, o da erməni tərəfin təşəbbüsü ilə meydana çıxıb. Ermənistan və Aİ-nin bu cür fəaliyyəti regionda bütün mövcud razılaşmaları məhv edəcək transformasiya həyata keçirmək istəyindən xəbər verir. Məsələn, Qərbdəki müəyyən qüvvələr Rusiya ordusunun Gümrüdəki 102-ci bazasının fəaliyyətini dayandırmasını, Azərbaycanın Qarabağ iqtisadi zonasında müvəqqəti yerləşdirilmiş rus sülhməramlı kontingentin çıxarılmasını istəyir”. “Milli Müdafiə” jurnalının baş redaktoru, tanınmış rusiyalı hərbi ekspert İqor Korotçenko isə vurğulayır ki, Ermənistan Aİ-nin növbəti missiyasını Azərbaycanla sərhəd zonasına göndərməklə çox böyük siyasi və strateji səhvə yol verdi: “Aİ ölkələrinin xarici işlər nazirləri Ermənistanda iki illik mandatla mülki missiyanın yaradılması barədə razılığa gəlib. Missiyanın vəzifəsi, press-relizdə deyildiyi kimi, “sərhəd bölgələrdə etimadın artırılması” və “Ermənistan və Azərbaycan arasında münasibətlərin normallaşması üçün əlverişli şəraitin yaradılması”dır. Belə missiyaların prinsipial olaraq mövcud olma hüququ üçün ilk növbədə Ermənistan-Azərbaycan sərhədinin delimitasiyası və demarkasiyası üzrə işlər aparılmalıdır. Bu missiyanın nəyi müşahidə edəcəyi bəlli deyil, çünki Azərbaycan-Ermənistan sərhədinin dəqiq xətti mövcud deyil. Sadəcə boz sahə var. İlk növbədə dövlət sərhədlərinin delimitasiyası və demarkasiyası aparılmalıdır. Bundan sonra bu missiya üçün hansısa başadüşülən mandat haqqında danışmaq olar”. Korotçenko qeyd edib ki, bu, diplomatik pərdə altında peşəkar kəşfiyyatçıların missiyası olacaq: “Onun regionda olması nə Ermənistana, nə də Azərbaycanla münasibətlərinə xeyir verəcək. İstənilən halda, Aİ-ni Cənubi Qafqazın işlərinə cəlb etmək Rusiyanın da daxil olduğu region ölkələrinin heç birinin milli maraqlarına cavab vermir. Əgər Ermənistan başqa cür düşünürsə, çox böyük siyasi və strateji səhvə yol verir. Digər məsələ, Avropa missiyasının meydana çıxması Azərbaycanın Qarabağ iqtisadi rayonunda müvəqqəti yerləşən rus sülhməramlı kontingentinin işinə təsir etməyəcək. Qarabağda müvəqqəti yerləşdirilmiş sülhməramlılar heç bir başqa missiya ilə əvəz edilə bilməz, çünki bu, Aİ və Ermənistanın Azərbaycanın daxili işlərinə müdaxiləsi olardı. İrəvan hansısa Avropa kontingentini ora sürükləməyə çalışsa, Moskva qəti şəkildə bunun əleyhinə olacaq və Bakı da onunla eyni siyasi mövqedən çıxış edəcək”.
Rusiyada belə fikirlər də səslənir ki, missiyanın gəlişi Ermənistanın Kremldən əsaslı şəkildə üz döndərməsinin təzahürüdür. Rusiyalı analitik Nikolay Silayev məsələ ilə bağlı bildirir: “Düşünmürəm ki, Ermənistan tərəfindən tanınıb, Azərbaycan tərəfindən tanınmayan Aİ-nin mülki missiyası təhlükəsizliyin təmin olunmasına həlledici töhfə verəcək. Rusiya dəfələrlə KTMT missiyalarını Ermənistan-Azərbaycan sərhədi bölgəsində yerləşdirmək təklifi verib. Bu mənada KTMT missiyasının nə edə biləcəyi aydındır. Çünki KTMT hərbi alyansdır və Cənubi Qafqaz onun məsuliyyət sahələrindən biridir və onun anlaşılan təsir rıçaqları var. Aİ-nin gördüyü işlər isə sadəcə bir məntiqə tabedir - nə olursa olsun, Rusiya ümumilikdə regiondan, xüsusən də Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin nizamlanması prosesindən sıxışdırılmalıdır. Aİ-nin addımları artıq ağır günlər yaşayan Ermənistan-Rusiya münasibətlərində gərginliyi bir qədər də artıracaq. Bunu Rusiya XİN rəhbəri Sergey Lavrov da birbaşa bəyan edib. O, xüsusilə qeyd edib ki, Ermənistanın Azərbaycanla sərhədə missiya göndərmək barədə Aİ ilə razılaşması əks-effekt verə bilər”. Silayev qeyd edib ki, Aİ-nin mülki missiyasının Ermənistana göndərilməsi Bakı ilə İrəvan arasında ötən ilin payızından ən böyük hərbi toqquşmalardan sonra irəli sürdüyü xarici siyasət xəttinin bir hissəsidir: “Davamına baxaq. Ermənistanın XİN rəhbəri Ararat Mirzoyanın Brüsseldə NATO-nun baş katibi Yens Stoltenberqlə əməkdaşlıq planlarını müzakirə etmək üçün görüş keçirdiyi barədə məlumat yayılıb. Tərəflər Ermənistan-NATO siyasi dialoqunun səviyyəsindən məmnunluq ifadə ediblər, cari əməkdaşlıq proqramlarına və gələcək perspektivlərə toxunublar. Ermənistan, şübhəsiz ki, bu görüş və danışıqdan təhlükəsizlik baxımından heç nə qazanmır. Çünki heç kim İrəvana zəmanət vermir və vermək niyyətində deyil. Ermənistan Kremllə münasibətləri inkişaf etdirmək baxımından uduzur. Mahiyyətcə də İrəvan Rusiyanı sıxışdırıb, onun regionda təsirini azaltmaq məqsədi güdən Aİ və NATO ilə həmrəy olduğunu göstərir”. Sabiq erməni deputat Arman Babacanyan isə bildirir ki, bütün bunlar İrəvana baha başa gələcək: “Ermənistan açıq şəkildə Rusiyadan Qərbə doğru dönüş edib. İrəvan nümayiş etdirir ki, Rusiyanın qoruma arxitekturası Ermənistanın təhlükəsizlik çağırışlarına xidmət etmir. Ermənistan Qərb tərəfdaşları ilə birlikdə sıfırdan belə bir təhlükəsizlik mühiti yaratmaq yolundadır. Təbii ki, baş verən hadisələr Moskvanı narahat etməyə bilməz. Bu səbəbdən, xüsusən də Ermənistanın maraqları üçün son dərəcə vacib olan Aİ-nin yeni missiyası fonunda Rusiyanın İrəvana daxildən zərbələri gözlənilir”. O qeyd edib ki, əvvəllər də olduğu kimi, ruslar respublika daxilində təzyiq yarada, Ermənistanın müxtəlif ictimai-siyasi dairələrini bu prosesə cəlb edə bilərlər. İstənilən halda proseslər göstərir ki, Avropa İttifaqı Şurasının Ermənistanda mülki missiyasının yaradılması ilə bağlı qərarının sülhə xidmət etdiyinə inam azdır. Xüsusən də Ermənistanın son addımları, müxtəlif yollarla sülh sazişinin imzalanması prosesini ləngitməyə çalışması bu missiyanın effektivliyinə əsaslı şübhələr yaradır. Təbii ki, Aİ-yə üzv olan bəzi dövlətlər də vəziyyəti gərginləşdirməyə xidmət edən addımlardan çəkinməlidir.
Nahid SALAYEV
