Rusiya prezidenti Vladimir Putin üç ölkə arasında və Çin də daxil olmaqla, digər ölkələrə təbii qazın nəqli mexanizminin yaradılması üçün Qazaxıstan və Özbəkistanla “qaz ittifaqı” yaratmağı təklif edib. Bundan əvvəl Qazaxıstan prezidenti Kasım-Jomart Tokayev bu məsələni Moskvada prezident Vladimir Putinlə müzakirə etdiyini demişdi.
Kremlin sözçüsü Dmitri Peskov təsdiq edib ki, məsələ üç ölkə arasında müzakirə olunur və burada müəyyən sinxronlaşdırmaya ehtiyac var. Peskov bildirib ki, Putinin təklifi birinci mərhələdə koordinasiya mexanizminin yaradılmasını nəzərdə tutur: “İnfrastrukturun xarici bazarlara uyğun inkişaf etdirilməsi məqsədilə, ehtimal ki, bu məsələ hüquqi qurumla müzakirə olunmalıdır”. Tokayevin sözçüsü Ruslan Jeldıbay “Facebook” səhifəfəsində yazıb ki, Qazaxıstan və Rusiya prezidentləri Rusiya qazının Qazaxıstan və Özbəkistan ərazisindən nəqli üçün fəaliyyətin koordinasiyası məsələsini müzakirə ediblər: "Prezidentlər Kasım-Jomart Tokayev və Vladimir Putin deyib ki, bu məsələnin bütün tərəflərin maraqlarını nəzərə alan rasional həllinin tapılması üçün ekspertlərin iştirakı ilə detallı müzakirələrə ehtiyac var”. Elə bu fonda Dmitri Peskov məsələnin mahiyyətinə daha çox aydınlıq gətirib. O deyib ki, Qazaxıstanın şimal rayonları Rusiya qazından asılıdır və buna görə də Astananın bu regionlara planlaşdırdığı qaz kəmərinin çəkilməsindənsə, Sibirdən Qazaxıstana verilən qazın həcmlərinin artırılması Qazaxıstan üçün daha sərfəlidir. Onun sözlərinə görə, bu halda Qazaxıstan on milyardlarla dollar vəsaitə qənaət etmiş olar: “Rusiya, Qazaxıstan və Özbəkistanın “üçlü qaz ittifaqı”nın yaradılması ideyası hələ rəsmləşdirələcək. Bu regionda enerji təchizatı marşrutları son dərəcə aktualdır. Sözsüz ki, bu ideya və təşəbbüs müəyyən şəkildə rəsmiləşəcək. Mən dəqiq konturların formalaşdırılması baxımından nəzərdə tuturam. Söhbət ondan gedir ki, bu, çox vacib regionda olan böyük və geniş ərazidir. Əlbəttə ki, marşrutlar, enerji daşıyıcılarının tədarükü, qaz və s. bu ərazi üçün son dərəcə aktualdır. Orada çox geniş şəbəkə var və təbii ki, fəaliyyətlərin koordinasiyası adı çəkilən hər üç ölkənin maraqlarına cavab verəcək”. Rusiya baş nazirinin müavini Aleksandr Novak da Moskva, Astana və Daşkənd arasında “üçlü qaz ittifaqının” yaradılması imkanlarının müzakirə edildiyini təsdiqləyib. Novakın sözlərinə görə, qaz ittifaqı mavi yanacağın daşınmasını, ixracatını, emalını və kooperasiyanın digər formalarını əhatə edəcək: “Rusiya, Qazaxıstan və Özbəkistan SSRİ dövründən vahid qaz nəqli sisteminə malikdir. Bizim təbii qazın tədarükü və emalı, həmçinin digər istiqamətlərə çatdırılması sahəsində qarşılıqlı əməkdaşlığı genişləndirmək üçün böyük imkanlarımız var”. Aleksandr Novak Çinin bu istiqamətlərdən biri ola biləcəyini vurğulayıb.
Burada onu da qeyd edək ki, Rusiya böyük qaz ixracatçısı sayıldığı halda, Qazaxıstan və Özbəkistanın hasil etdikləri qaz onların öz ehtiyaclarını ancaq təmin edə bilir. Lakin Qazaxıstan və Özbəkistan Rusiya ilə ortaq qaz kəmərinə malikdir. Türkmənistandan Çinə gedən qaz kəməri də bu ölkələrdən keçir. Avropa İttifaqı ölkələri Rusiyadan idxal olunan qazın həcmlərini kəskin ixtisar edəndən bəri Rusiya Çinə qaz nəqlinin həcmlərini artırıb. Eyni zamanda Rusiya digər ölkələrə, o cümlədən postsovet dövlətlərinə də qaz satmağa xüsusi diqqət yetirməyə başlayıb. Rusiyanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə “qaz ittifaqı” yaratmağa çalışdığı bir vaxtda Qərbdə hesab edilir ki, bu regionda yer alan ölkələr Moskvanın nəzarətindən kənar marşrutlar üzrə enerji resurslarını Avropaya ixrac edə bilməlidir. Amerikalı ekspert Brenda Şaffer də qeyd edir ki, Mərkəzi Asiyanın neft və təbii qaz ehtiyatlarının Qərbin yüksək likvidli bazarlarına yeni marşrutlarla tədarükünə ehtiyac var: “Bu da Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyadakı ölkələr üçün faydalı olacaq. Rusiyanın neft-qaz kəmərlərinə alternativ kimi deyil, təchizat marşrutlarını şaxələndirmək yolu kimi yeni neft-qaz kəmərlərinin tikintisi haqqında düşünməliyik. Məsələn, Qazaxıstanda zəngin neft ehtiyatı var. Odur ki, gələn il bu ölkədən ixrac xeyli artacaq”. Onun sözlərinə görə, bu neftin ixracı zamanı həm Rusiyadan keçən mövcud neft kəmərlərindən, həm də digər istiqamətlərdən istifadə edilməlidir: “Beləliklə, bu, Rusiya vasitəsilə nəql edilən neftin əvəzinə deyil, əksinə, buradan ixrac edilən enerji resursuna əlavədir”. O, məhz bunun şaxələndirmə olduğunu əlavə edib. Brenda Şaffer qeyd edib ki, Bakı-Tifflis-Ceyhan boru kəmərinin əlavə ötürmə qabiliyyəti var. “Bu, hətta Azərbaycanın enerji resursunu maksimum ixrac etdiyi dövrdə belə, artıq ötürmə qabiliyyətinə malik idi. “Cənub Qaz Dəhlizi” də eyni yanaşma ilə inşa edilib. Yəni, “Cənub Qaz Dəhlizi”nin seqmentləri daha da genişləndirmək imkanları ilə layihələndirilib”. Brenda Şaffer bunun ümummilli lider Heydər Əliyevin və Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevin strateji baxışı sayəsində mümkün olduğunu vurğulayıb: “Onlar Mərkəzi Asiyadan neft və təbii qaz axınlarının Cənubi Qafqaz vasitəsilə dünya bazarlarına çıxarılacağı günün gələcəyini bilirdilər. Bu, qaçılmaz idi, çünki bu regiondakı enerji resurslarının Qərbə tədarükü üçün alternativ marşruta ehtiyac var. Bir sözlə, hesab edirəm ki, Mərkəzi Asiyadan Qərbə enerji axınlarının şaxələndirilməsi davam edəcək və bu, həm Cənubi Qafqaza, həm də Mərkəzi Asiyaya faydalı olacaq”.
Ramil QULİYEV
