“Böyük yeddilik” ölkələri və Avstraliya Rusiya neftinin qiyməti üçün müzakirə olunan dinamik dəhliz əvəzinə, sabit maksimum tarif müəyyən etmək barədə razılığa gəlib. “Reuters” agentliyi bildirir ki, noyabrın sonunda həmin ölkələrin Rusiya neftinə qiymət tavanı ilə bağlı qərar qəbul edəcək. Bu mexanizmin dünya neft bazarında sabitlik yaradacağı, həmçinin bazar iştirakçılarının yükünü minimuma endirəcəyi iddia olunur. Lakin ekspertlərin əksəriyyəti fərqli fikirdədir.
Əvvəla, sabit qiymət tavanı müəyyən çətinliklərə də səbəb ola bilər. Belə ki, mütəmadi təftişlərin keçirilməsi üçün çoxsaylı görüşlər və müşavirələr tələb olunacaq, razılığa gələn tərəflər arasında bürokratik proseslər güclənəcək. İkincisi, bir müddət öncə Rusiya lideri Vladimir Putin “Rusiya Enerji Həftəsi” forumunda çıxışı zamanı enerji resurslarının qiymətlərini məhdudlaşdıran ölkələrə tədarükü dayandırmaqla hədələyib. Bu isə neft bazarlarında yeni qiymət artımını qaçılmaz edir. lakin bu reallığı belə nəzərə alaraq, ABŞ, Avropa İttifaqı və onların müttəfiqləri Rusiyanın neft gəlirlərini məhdudlaşdırmağa çalışırlar. Onların fikrincə, Rusiya bu gəlirləri Ukraynaya qarşı müharibəsinin maliyyələşdirilməsinə yönəldir. Amma “Böyük yeddilik” eyni zamanda Rusiyaya qarşı yeni məhdudiyyət fonunda neft qiymətlərinin kəskin artımını da istisna etmir. Burada xatırladaq ki, cari il dekabrın 5-də Avropa İttifaqının Rusiyaya qarşı sanksiyalarının 8-ci paketi qüvvəyə minir. Bu paketdə də tankerlərlə daşınan Rusiya neftinə qiymət həddi qoyulması nəzərdə tutulub. Bundan əvvəlki müzakirələrdə Rusiya neftinin bir barreli üçün 40-60 dollar arası hədd qoyulması təklifi irəli sürülmüşdü. Lakin oktyabrın sonlarında “Bloomberg” yazırdı ki, ABŞ-ın Rusiya neftinə qiymət həddi qoyulması məsələsində mövqeyi yumşalıb və Vaşinqton bu həddin 1 barrel üçün 60 dollardan yüksək olmasını mümklün hesab edir. Ümumiyyətlə, Qərb ölkələri Rusiyadan tədarük olunan neftin qiymət həddini müəyyən edərkən bir barel üçün 63-64 dollar diapazonunda orta qiyməti əsas götürə bilər.Yuxarıda qeyd olunduğu kimi Rusiya xəbərdarlıq edib ki, onun neftinə qiymət həddi qoyan ölkələrə neft və neft məhsulları ixrac etməyəcək. Bu da qiymətlərin yüksəlməsinə əlavə təkan vrəcək. Bununla belə, “Böyük yeddilik” və Avstraliya razılığa gəliblər ki, Rusiya neftinin qiymətinə qoyulan ən yüksək hədd neft bazarının dəyişən və ya “üzən” qiymətlərindən asılı olmayacaq. Bununla, Rusiya neftinin ən yüksək qiymət həddi bütün tərəflər üçün eyni olacaq və vaxtaşırı bu qiymətə yenidən baxılacaq. Rusiya nefti üçün ən yüksək qiymət həddi konkret olaraq hələ razılaşdırılmayıb və son qərar yaxın həftələrdə elan olunacaq. Britaniya, Almaniya, İtaliya, Kanada, Fransa, Yaponiya və ABŞ razılaşıblar ki, müəyyən edilmiş hədd zəruri olduğu hallarda dəyişdirilə bilər. Hazırda “Brent” markasından olan neftin qiyməti Rusiyadan idxalın azalmasına görə artmaqda davam edir.İndi gözlənilir ki, Rusiya neft təklifi azaltmaqla “Böyük yeddilik” ölkələrinin yaratmaq istədiyi mexanızmı qeyri-işlək duruma gətirəcək. Nəticədə dünya bazarlarında neft qiymətlərinin artımı davam edəcək. artıq bu proses müşahidə edilir. Dünya birjalarında “Brent” markalı neftin bir barelinin qiyməti oktyabrın əvvəlindən bəri ilk dəfə 98 dollar həddini keçib. Londonun “ICE Futures” birjasında neftin yanvar fyuçersləri 98,1 dollar ətrafında alınıb satılır. Eyni zamanda, WTI markalı neftin dekabr ticarəti də 4,16 faiz bahalaşaraq 91,84 dollara çatıb. Azərbaycan neftinin qiyməti də yenidən 100 dollar həddinə yaxınlaşır.
Təbii ki, yüksək qiymət şəraitində Azərbaycan neft satışından daha çox gəlir əldə edəcək. Ekspertlər bildirir ki, qlobal mühitdəki qeyri-müəyyənliklər şəraitində neftin dünya bazarında qiymət dinamikası Azərbaycanın xarici balansına təsir göstərən əsas amillərdən olacaq. Yaxın Şərq, İran, Səudiyyə Ərəbistanı və Liviyadakı proseslər də qiyməti kəskin artıra bilər. Qeyri-OPEC ölkələrinin istehsal paylarının azalması nəticəsində OPEC-in dünyaya neftin qiymətini diqtə etmək qabiliyyəti əhəmiyyətli dərəcədə çoxalıb. Bunlar Azərbaycanın neft gəlirlərinin artımına təsirsiz ötüşmür. Bununla belə, bəzi neft ixracatçılarına qarşı sanksiyalar və OPEC+ tərəfindən hasilatın tənzimlənməsi siyasəti neft qiymətlərinə yenə artırıcı təsir edəcək. belə vəziyyətdə Azərbaycan xarici ticarətdə mövqeyini qoruyacaq. Ancaq buna qeyri- neft sektorundakı addımlar da təsir edəcək. Baza ssenari üzrə proqnozlar Azərbaycanda xarici və daxili balans üzrə əldə edilmiş müsbət meyllərin qorunacağını göstərir. Qlobal mühitdəki qeyri-müəyyənliklər şəraitində neftin dünya bazarında qiymətinin dinamikası, ticarət tərəfdaşlarında gedən proseslər, idxaldan asılılığın azaldılması və ixrac potensialının artması Azərbaycanın xarici balansına təsir göstərən əsas amillər olacaq. Əvvəlki illərdə olduğu kimi, yenə cari əməliyyatlar balansının profisiti əsasən xarici ticarət balansı hesabına formalaşacaq. Qeyri-neft ticarət balansı ilə yanaşı, xidmət və ilkin gəlirlər balansında da müsbət meyllərin qalacağı proqnozlaşdırılır.
Ramil QULİYEV
