Avropa və Rusiya arasında enerji müstəvisində müharibə daha dramatik xarakter alır. Belə görünür ki, Avropaya Rusiyadan qaz nəqli yaxın tezlikdə sona yetəcək. Artıq bu xüsusda ilkin addımlar atılır. Məsələn, Rusiyadan Almaniyaya gedən “Şimal axını” qaz kəməri ilə “mavi yanacağın” verilməsi bərpa edilməyib.
Xatırladaq ki, Rusiyanın “Qazprom” şirkəti sentyabrın 3-dək davam etməli olan təmir işlərinin əsas gətirirək “Şimal axını” qaz kəmərini tamamilə dayandırıb. Amma indi bəlli olur ki, təmir işləri müəyyən edilmiş müddətdə başa çatmayıb. Bu xüsusda “Qazprom”un bəyanatında deyilir ki, problemlər aradan qaldırılana qədər qaz kəmərinin nəqli qeyri-müəyyən müddətə dayandırılır. Belə görünür ki, Rusiya yaxın tezlikdə Almaniyaya qaz nəqlini bərpa etmək istəmir. Bunu Rusiya Təhlükəsizlik Şurası katibinin müavini Dmitri Medvedyevin açıqlamalrı da təsdiq edir. O, növbəti dəfə Almaniya kansleri Olaf Şoltsı tənqid edərək bəyan edib ki, Almaniya Rusiyanın düşmənidir: “Rusiya daha enerjidaşıyıcılarının etibarlı tədarükçüsü deyil”, - Almaniya kansleri Olaf Şolts bu sözləri həyəcanla səsləndirib. Buna bir bax! Yenə də bizdən inciyib. Almaniya: a) dost olmayan ölkədir; b) Rusiyanın bütün iqtisadiyyatına və vətəndaşlarına qarşı sanksiyalar tətbiq edib; c) Ukraynaya bizim Silahlı Qüvvələrimizə qarşı ölümcül silah tədarük edir.
Başqa sözlə desək, Rusiyaya hibrid müharibəsi elan edib. Deməli, Almaniya Rusiyanın düşməni kimi hərəkət edir”. Bu şəraitdə Avropa, Azərbaycan da daxil olmaqla, digər mənbələrdən qaz alışını vacib hesab edir. Belə mənbələrdən biri Türkmənistandır. Türkmənistan Azərbaycan vasitəsilə öz qazını Avropaya çatdıra bilər və Qərb bu prosesdə olduqca maraqlıdır. Məsələ prezident İlham Əliyevin Çernobbio şəhərində İtaliyanın “İl Sole 24 Ore” qəzetinə müsahibəsində də diqqət mərkəzində olub. 30 illik mübahisədən sonra, 2021-ci ildə Azərbaycanın Türkmənistanla Xəzər dənizində “Dostluq” qaz yatağının işlənməsi ilə bağlı müqavilə imzalamısına diqqət çəkən qəzet bu fonda prezident İlham Əliyevə “Transxəzər” kəmərinin tikintisi ilə bağlı sual ünvanlayıb. Buna cavabda Azərbaycan dövlət başçısı qeyd edib: “Mən Azərbaycanın Türkmənistanla “Dostluq” yatağının birgə işlənilməsi qərarını tarixi qərar kimi dəyərləndirirəm. Çünki biz hər iki ölkənin milli maraqlarına, qardaşlıq münasibətlərimizə əsaslanaraq bu qərarı vermişik. İndi bizim qarşımızda bu yatağın işlənilməsinə başlanması kimi hədəf dayanır. Bu, qaz deyil, əsasən neft yatağıdır. “Transxəzər” layihəsi ilə bağlı sualınıza gəldikdə isə, bu layihə uzun illərdir ki, müzakirə olunur. Bu məsələnin 15 ildir müzakirə olunduğunu xatırlayıram. Amma praktiki nöqteyi-nəzərdən heç bir addım atılmayıb. Biz “Cənub Qaz Dəhlizi”nin tikintisi ilə bağlı təşəbbüs irəli sürdükdə aparıcı rolu öz üzərimizə götürdük, biz komanda yaratdıq, xarici dövlətlərlə, istehlakçılarla, şirkətlərlə danışıqlar apardıq. Biz, həmçinin əsas investor idik. Bakıdan Ceyhana qədər kəmərin tikintisi zamanı da belə oldu. Onu demək istəyirəm ki, bu layihənin təşəbbüskarı tranzit ölkələr deyil, resursların sahibləridir. Tranzit ölkələr yalnız dəstək verə, ərazi təmin edə və ya ortaq sərmayədar, yaxud tranzit haqlarını qəbul edənlər ola bilərlər. Başqa sözlə desək, “Transxəzər” kəməri Azərbaycanın layihəsi deyil. Bizim neft və qaz layihələrimizə gəldikdə isə onların hamısı icra olunmuşdur. Biz indi elektrik enerjisinin Avropaya ixracı ilə bağlı layihəni icra edirik. Ancaq “Transxəzər” layihəsi isə Türkmənistanın resurslarına əsaslanır. Ona görə də əgər Türkmənistan hökuməti “Transxəzər” kəmərini tikmək qərarına gələrsə, bu, onların qərarı olacaq. Əgər onlar belə bir qərar verərlərsə, əlbəttə ki, biz onları dəstəkləyəcəyik. Ancaq burada biz təşəbbüskar olmayacağıq”.
Beləliklə, Azərbaycan məsələni kifayət qədər sadə şəkildə diqqətə çatdırır. Və bildirir ki, “Transxəzər” kəmərinin inşası üçün Trkmənistan və Avropa özü hərəkətə keçməlidir. Bu halda Azərbaycan lazımı dəstəyi verməyə hazırdır. Ekspertlər də hesab edir ki, “Dostluq” yatağının birgə işlənməsi üzrə Azərbaycan-Türkmənistan Memorandumu “Transxəzər” qaz kəməri reallaşmasına ümidləri artırır və Xəzər dənizində enerji əməkdaşlığı üçün yeni imkanlar yaradır. Bu boru kəməri həm Türkmənistanın təbii qaz tədarükünə olan tələbi şaxələndirəcək, həm də Avropa enerji istehlakçılarına Orta Asiyanın geniş enerji ehtiyatlarına çıxış üçün imkan yaradacaq. Avropa və Rusiya arasındakı təbii qaz çəkişməsi bu məsələnin vacibliyini bir daha ortaya qoyur. İndiki halda Azərbaycandan İtaliyaya qədər uzanan “Cənub Qaz Dəhlizi”nin tamamlanması da Türkmənistanı və Avropanı “Transxəzər” qaz kəmərini daha tez reallaşdırmağa təşviq etməlidir. Təbii qazın Azərbaycanın mövcud enerji infrastrukturu vasitəsilə Qərbə çatdırılması Türkmənistan üçün iqtisadi baxımdan faydalıdır. Çünki bu hal rəsmi Aşqabadın yalnız Çin istiqamətində qaz ixracından asılılığını azalda bilər. Azərbaycan bütün lazımı şəraiti yaratmağa hazırdır. Sadəcə, Türkmənistan və Avropa müvafiq addınmların atılmasını tezləşdirməlidir.
Ramil QULİYEV
