Rusiya-Ukrayna savaşı, digər fəsadları ilə yanaşı, dünya iqtisadiyyatını da sarsıtmaqda davam edir. Amma təbii ki, bundan ən çox təsirlənən Rusiyanın özü, eləcə də ona sanksiyalar tətbiq edən Qərb ölkələridir. Miqyas etibarı ilə daha böyük problem Ukraynanın özündə müşahidə edilir.
İndilikdə isə görünən həm də odur ki, Rusiyanın Ukraynaya hücumu onun nə İranın, nə Şimali Koreyanın, nə də Kuba və Venesuelanın görmədiyi sanksiyalarla üzləşməsinə səbəb olub. Amma Qərb, o cümlədən də Avropa böhranla mübarizə aparır. Bu xüsusda prezident Vladimir Putin bildirir ki, Rusiyaya qarşı iqtisadi təzyiq iflasa uğrayıb, Qərb sanksiyaları Avropada hakimiyyət dəyişikliyi ilə nəticələnəcək böhrana səbəb olub. Amma müharibə Qərb üçün yeganə başağrısı deyil. Burada inkişaf etmiş iqtisadiyyatlar pandemiyanın təsirlərindən, Çində və başqa yerlərdə istehsal və ticarətdə fasilələr, mərkəzi bankların faiz artımı və uzun müddət davam edən əmək bazarı problemlərindən, mühacirətdən əziyyət çəkir. Amma Rusiya ilə münasibətlərin kəskinləşməsi Qərb ölkələrinin problemlərini daha da artırıb. 40-dan çox ölkə Rusiyaya qarşı sanksiyaları dəstəkləyib: yalnız ABŞ, Avropa İttifaqı və onların ən yaxın müttəfiqləri deyil, həmçinin Tayvan, Cənubi Koreya, İsveçrə və Albaniya kimi əvvəlki sanksiyalara qoşulmayan uzaq tərəfdaşlar da siyahıya daxildir. Sanksiyaların tam siyahısı heyrətləndirir. Təkcə Avropa sanksiyaya məruz qalan rusların 30 milyard avroluq aktivlərini dondurub. Rusiya Mərkəzi Bankının 300 milyard avroya yaxın qızıl-valyuta ehtiyatının da Avropadan çıxışına qadağa qoyulub. Qərb Rusiya almazlarından, neftindən və kömüründən imtina edir, bu ölkəni dünya maliyyə sistemindən çıxarıb. Amma əksər ölkələr, xüsusən də Asiyanın iqtisadiyyat üzrə aparıcı ölkələri Çin və Hindistan sanksiyalara qoşulmayıb. Lakin hakimiyyətin heç bir təzyiqi olmadan Rusiyadan qaçan Qərb şirkətləri kimi, bir çox asiyalı iş adamı da dünya iqtisadiyyatının cəmi 2 faizini təşkil edən Rusiya ilə əlaqələri davam etdirmək üçün Qərb bazarını itirmək risqinə girmək istəmir. Bu şəraitdə, Beynəlxalq Valyuta Fondunun son hesablamalarına görə, iqtisadi qarşıdurmanın ilk ayları Rusiyanın xeyrinə yekunlaşıb. Rusiya iqtisadiyyatı gözləniləndən daha yaxşı nəticə göstərib, Avropa iqtisadiyyatı düşünüldüyündən daha çox zərər çəkib. Buna əsas səbəb odur ki, Rusiya, tam embarqo olmadığından, rekord qiymətlərə görə ixracatdan yaxşı pul qazanmağa davam edir. Avropa bazar iqtisadiyyatı baş verənlərə dərhal və gözləniləndən kəskin reaksiya verdi. Yüksək enerji qiymətləri və Çində koronavirus məhdudiyyətləri də daxil olmaqla daimi tədarükdə fasilələr istehlakı da, istehsalı da zəiflətdi. Lakin o da faktdır ki, Qərb artıq iqtisadiyyatı yeni reallığa uyğunlaşdırır və onun ehtiyatda maliyyə, təbii, insan qaynaqlı nəhəng resursları var. İndiki halda Qərb yalnız Rusiya ilə vidalaşır. Bununla Rusiya ən zəngin bazarını, əsas texnologiya və pul mənbəyini itirir.
Bundan başqa, Qərbin ehtiyatında əhəmiyyətli iqtisadi təzyiq arsenalı qalır. Bəzi siyasətçilər və iqtisadçılar bunun dərhal aktivləşdirilməsini tələb edir. Digərləri tələsməməyi tövsiyə edirlər.
Ehtiyatda olan iki əsas silah ikinci dərəcəli sanksiyalar və tam ticarət embarqosudur. İndiyə qədər Qərb Rusiyaya qarşı ikinci dərəcəli ekstraterritorial sanksiyalar tətbiq etməyib, yəni, məsələn, İranda olduğu kimi, üçüncü ölkələrdən cəza hədəsi altında onlara əməl etməyi tələb etməyib. Tam ticarət embarqosu da hazırdır. Qərb Rusiyadan metallar, ərzaq məhsulları və ən əsası enerji resursları almağa davam edir. Bu tam dayandırılsa, Rusiyanın problemləri artacaq. Amma Avropa yaxın illərdə Rusiyanın enerji daşıyıcılarını əvəz edə bilməyəcək. O, bütün istehlak olunan enerji resurslarının 55 faizdən çoxunu idxal edir və Rusiya əsas təchizatçıdır. Rusiya nefti, neft məhsulları, qaz və kömür Avropa istehlakının, demək olar ki, 25 faizini əhatə edir. Nəticədə Rusiya neft və qaz ixracından gündə 1 milyard avroya qədər gəlir əldə edir. Müharibə başlayandan bəri, bəzi hesablamalara görə, təkcə Avropa İttifaqı Rusiyaya neft və qaza görə 80 milyard avrodan çox pul ödəyib. Beynəlxalq Maliyyə İnstitutunun eksperti Robin Bruks bu fonda bildirir: “Maliyyə sanksiyaları kapital idxal edən və cari hesab kəsiri olan ölkələrə qarşı daha yaxşı işləyir. 2018-ci ildə ABŞ-ın Türkiyəyə qarşı tətbiq etdiyi sanksiyalarda olduğu kimi, onlarda böyük böhrana və iqtisadi tənəzzülə səbəb oldu. Rusiya ilə bu, işləməyəcək, çünki profisiti (gəlirin artması) var və özü də kapital ixracatçısıdır. Bizə maliyyə sanksiyaları əvəzinə, Rusiya ixracına embarqo lazımdır. Amma biz bunu tətbiq etmirik. İpə-sapa yatmaz Putin yoxdur, "Rusiya qalası" yoxdur. Sadəcə, onun ağrıyan yerinə vurmaq istəmirik”. Strateji və Beynəlxalq Tədqiqatlar Mərkəzindən Jerar Dipippo xəbərdarlıq edir ki, Qərb Rusiya ixracatının yeganə alıcısı deyil və bu vəzifənin öhdəsindən gəlməyə bilər: “Rusiyanı, məsələn, valyuta gəlirlərinin 30 faizdən məhrum edə bilsək belə, onun dolanışığını təmin etmək və hərbi xərcləri maliyyələşdirmək üçün kifayət qədər vəsaiti olacaq”. Bunlar fonunda Qərb də, Rusiya da deyir ki, sanksiyalar onlara yox, əks tərəfə daha çox ziyan vurur. Eyni zamanda, hər ikisi itkilərə məruz qaldıqlarını və iqtisadiyyatı yenidən qurmaq məcburiyyətində qaldıqlarını etiraf edir. Putin əmindir ki, Avropa üçün iqtisadi böhran siyasi böhranla başa çatacaq və qaçılmaz olaraq deqradasiyaya və yaxın gələcəkdə elitanın dəyişməsinə gətirib çıxaracaq. Avropa Komissiyasının rəhbəri Ursula fon der Leyen isə əks mövqe sərgiləyir: “Biz pandemiyanın öhdəsindən gəldik, peyvəndin öhdəsindən gəldik, koviddən sağalmaq üçün pul tapdıq. Biz Rusiyanın təcavüzü qarşısında eyni birliyi göstərdik. Əminəm ki, birlik sayəsində biz enerji böhranından sağ çıxacağıq”. Amma Avropa Şurasının Xarici Əlaqələr Araşdırma Mərkəzinin sifarişi ilə 10 Avropa ölkəsinin sakinləri arasında keçirilən ən son sorğuya əsasən, avropalıların 42 faizi hesab edir ki, öz ölkələrinin hakimiyyət orqanları Ukraynadakı müharibəyə həddindən artıq diqqət yetirirlər. Bir qədər az (36 faizi) bunun düzgün olduğuna inanır. Sorğu aşağıdakı maraqlı məqamları da üzə çıxarıb: “Bir çox Avropa dövlətlərində sorğu hakimiyyətin rəsmi mövqeyi ilə cəmiyyətdəki əhval-ruhiyyə arasında genişlənən uçurumu aşkar edib. Rumınlar (58 faiz), polyaklar (52 faiz) və italyanlar (48 faiz) müharibə səbəbindən unudulmalarından xüsusilə narazıdırlar. Hakimiyyətə qarşı ən az şikayət skandinaviyalılar və ingilislərdir. Sorğular göstərir ki, avropalılar Putindən qorxur. Onun atom bombası atacağından (61 faiz) və ya onlara hücum edəcəyindən (42 faiz) qorxurlar. Amma elektrik və istilik enerjisinin bahalaşması onları heç də az narahat etmir (61 faiz). Sorğu göstərir ki, Avropanın Rusiyadan qopması ən azı ortamüddətli perspektivdə dönməzdir. Avropalılar Rusiyanın nə öz siyasi icmasına, nə də hər hansı digər strukturlarına inteqrasiyasını açıq şəkildə təsəvvür etmirlər. Onlar Rusiya ilə əlaqələri tamamilə kəsilmiş Avropa ilə gələcəyə hazırlaşırlar”. Hələlik isə Rusiya və Qərb iqtisadi savaşı davam edir. Qərb sanksiyalarının hansı şərtlərlə aradan qaldırılacağı göstərilmir. Elə Rusiya da Qərbdən uzaqlaşmağa hazır olduğunu bildirir.
Ramil QULİYEV
