Avropada təbii qazın qiyməti martın əvvəlindən bəri ilk dəfə min kubmetr üçün 2 800 dolları keçib. Belə ki, burada təbii qazın sentyabr alış-verişi 2 862 dollar ətrafında alınıb-satılır. Qiymətlər son sutka ərzində təxminən 13 faiz artıb. Qeyd olunur ki, bahalaşmaya səbəb “Şimal axını” kəmərində aqreqatın təmiri ilə əlaqədar avqustun 31-dən etibarən qaz nəqlinin üç gün müddətinə dayandırılacağıdır.
Məlumat üçün bildirək ki, Avropaya qaz nəql edən “Şimal axını”nın yeganə işlək turbini “Trent 60” üç gün ərzində - avqustun 31-dən sentyabrın 2-dək texniki xidmət üçün bağlanacaq. Rusiyanın “Qazprom” şirkəti xəbər verir ki, bu müddət ərzində qaz nəqli dayandırılacaq. Bundan əvvəl isə “Şimal axını” iyul ayında planlı təmir işləri ilə əlaqədar 10 gün müddətinə tamamilə bağlanmışdı. Həmin təmirdən sonra “Qazprom” kəmərlə qaz axınını 33 milyon kubmetrə qədər azaldıb. Bu gündəlik layuhə gücünün 20%-ni təşkil edir. Qaz nəqlinin dayandırılması və daha sonra azaldılmasına səbəb kimi kompressor qurğusunun planlı təmiri göstərilib. Xatırladaq ki, daha əvvəl “Qazprom” Almaniyaya qaz tədarükünün azaldılmasını Kanadanın sanksiyalara görə təmir üçün Kanadada olan “Siemens” qaz turbinlərinin Rusiyaya qaytarılmasını əngəlləmək qərarı ilə izah edib. “Kommersant” qəzeti yazır ki, hələ iyulun 17-də Kanada Almaniyaya təmir olunmuş qaz turbinini göndərib. Qəzetin yazdığına görə, daha sonra kompressor bərə və quru yolu ilə Helsinki vasitəsilə Leninqrad vilayətinin Torfyanovka kəndi yaxınlığındakı Portovaya kompressor stansiyasına çatdırılmalı idi. Avqustun 3-də “Qazprom” Kanada, Avropa İttifaqı, Böyük Britaniyanın sanksiyaları səbəbindən turbinin qaytarılmasını qeyri-mümkün adlandırıb. Sözügedən "Siemens" turbinləri Kanadada istehsal və həm də təmir edilir. Həmin qaz turbinlərindən biri sanksiyalardan əvvəl təmir üçün zavoda göndərilib. Ottava əvvəlcə mühərriki təmirdən sonra Rusiyaya qaytarmaqdan imtina edib, lakin sonra Almaniyanın tələbi ilə buna razılaşıb. “Siemens Energy”nin rəhbəri Kristian Bruçun sözlərinə görə, hazırda “Şimal axını” kompressor stansiyasında yalnız bir turbin işləyir, 100 faiz yüklənmə üçünsə beş turbin lazımdır. Amma belə görünür ki, Rusiya indi bu prosesdə maraqlı deyil və Avropaya qarşı enerji şantajını genişləndirir. Bu prosesdə nə qədər qəribə olsa da ABŞ da maraqlı tərəf kimi çıxış edir. “Blick” qəzeti yazır ki, indi ABŞ sahibkarları qazın Avropaya satışından böyük gəlir əldə edirlər, bir çatdırılma 200 milyon dollara başa gəlir. Qeyd olunur ki, Avropada Rusiya qazının kəskin çatışmazlığı var. Bu da qiymətlərin onqat artmasına səbəb olur. ABŞ da öz növbəsində Amerika qazını Avropa qitəsində satmaqla bundan böyük gəlir əldə edir: “Amerikalılar özlərini xilaskar kimi təqdim etdilər. Bir il əvvəl cəmi 20% olan maye qazın Avropaya ixracı indi 60%-ə çatıb”. Nəşr Vaşinqtonun enerji şirkətlərinin hər göndərişdən 200 milyon dollara qədər mənfəət əldə etdiyini vurğulayıb. Bu şəraitdə çıxılmaz vəziyyətdə olan Avropa digər mənbələrdən, o cümlədən Azərbaycandan enerji idxalını artırmağa çalışır.
Real vəziyyət göstərir ki, Avropanın enerji təhlükəsizliyi problemi gündən-günə dərinləşməkdədir. Belə ki, müharibə və münaqişələr nəticəsində bəzi ölkələr bir-birilərindən aldıqları qazın və kömürün idxalını dayandırırlar. Nəticədə qaz anbarlarının boşalması qış fəsli yaxınlaşdıqca daha çox narahatlıq yaradır. Belə vəziyyətdə Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyi məsələsində Avropa İttifaqı ilə fəal əməkdaşlığı və strateji tərəfdaşlıq əlaqələri öz bəhrələrini verir və bu işbirliyi qitə ölkələrinə fayda gətirməkdədir. 2020-ci ilin dekabrında TAP-la kommersiya qaz nəqlinə başlandığı vaxtdan ötən müddət ərzində boru kəməri ilə Azərbaycan qazı Yunanıstanın Kipoi bölgəsindəki qaz stansiyasından Avropaya nəql olunur. Özü də bu həcm getdikcə artır. Mlumat üçün qeyd edək ki, bu ilin 7 ayında Azərbaycanda 27,3 milyard kubmetr təbii qaz hasil edilib. Qazın 7,9 milyard kubmetri “Azəri-Çıraq-Günəşli”dən, 14,8 milyard kubmetri “Şahdəniz”dən, 4,6 milyard kubmetri SOCAR üzrə hasil olunub. Ötən ilin müvafiq dövrünə nisbətən 13,3 faiz, yəni 3,2 milyard kubmetr artımla qaz hasil edilib. Hesabat dövründə xaricə qaz satışı 12,9 milyard kubmetr təşkil edib ki, bu da ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 24 faiz çoxdur. 7 ay ərzində Türkiyəyə 4,8 milyard kubmetr, Gürcüstana 1,6 milyard kubmetr, Avropaya isə 6,5 milyard kubmetr qaz satılıb. Avropaya təbii qaz satıçı digərləriilə müqayisədə daha çox artıb. Artıq yaxın tezlikdə Azərbaycan Avropaya satdığı qazın həcmini 20 milyard kubmetrı çatdıracaq. Bunun üçün TAP kəmərinin ötürücülük gücü artırılır. Onu da qeyd edək ki, TAP-ın çatdırdığı təbii qaz həcmləri Avropa İttifaqı üçün yeni, etibarlı, təhlükəsiz və sərfəli enerji mənbəyi təmin etməklə yanaşı, enerji yol xəritəsini asanlaşdırmaqda əsas rol oynayır. TAP Cənub-Şərqi Avropa ölkələrini də qazla təchiz edə bilər. Boru kəmərinin Yunanıstan ilə Albaniyadakı çıxışları və İtaliya sahilinə çıxışı Azərbaycan qazının geniş Avropa bazarlarına tədarükü üçün çoxsaylı imkanlar açır. Layihə Azərbaycan qazının Almaniya, Fransa, Böyük Britaniya, İsveçrə və Avstriya kimi böyük Avropa bazarlarına çatdırılmasına böyük imkanlar yaradır. Bu da onu gəstərir ki, “Cənub Qaz Dəhlizi”nin əsas hissəsi kimi TAP Avropa üçün strateji və iqtisadi əhəmiyyət daşıyır, eləcə də yeni təbii qaz mənbəyinə etibarlı çıxışı təmin edir. TAP, həmçinin Avropanın enerji təhlükəsizliyinin möhkəmlənməsində, təchizatın şaxələndirilməsində, həmçinin karbon emissiyasının azaldılmasında mühüm rola malikdir.
Tahir TAĞIYEV
