Məlumdur ki, Avropa üçün bu gün əsas məsələlərdən biri Rusiyanın enerji resurslarından, o cümlədən təbii qazından olan asılılıqdan xilas olmaqdır. Bu fonda Avropa Azərbaycanla əməkdaşlığı dərinləşdirir. Azərbaycanda Avropaya qaz nəqlinin həcmi isə artıq artan xətt üzrə gedir.
Indiki halda Avropa üçün xüsusi maraq doğuran məqamlardan biri Azərbaycan üzərindən digər mənbələrdən də qaz ala bilməkdir. Söhbət burada ilk olaraq İran və Türkmənistandan gedir. Məhz belə bir vaxtda bəlli olub ki, İran Azərbaycana qaz ixrac həcmini artırmaq niyyətindədir. Elə bu da ölkəmizə Avropa istiqamətində daha çox qaz göndərməyə imkan verir. İranın Milli Qaz Şirkətinin (NIGC) sədri Məcid Çeqini belə bir vaxtda olduqca maraqlı açıqlama verib. O qeyd edib ki, İran təbii qazın Azərbaycana ixracı üçün lazımi tədbirlər görəcək: “İran digər ölkələrlə qaz ticarətinin bərpası üçün lazımi səyləri göstərəcək, qazın qonşu ölkələrə, o cümlədən Türkiyə, İraqa da ixracı üçün lazımi tədbirlər görəcək. Türkiyə və İraqa qaz ixracına dair müqavilənin uzadılması üçün danışıqlar aparılır, hər iki ölkə qaz ixracının artırılmasını tələb edir”. Onun sözlərinə görə, Türkiyə və İraq İrandan qaz idxalını artırmağı xahiş edir: “Biz Türkiyə ilə danışıqlar aparırıq, onlar müqavilənin uzadılmasında maraqlıdırlar və İrandan qaz idxalı imkanlarının artırılmasını tələb edirlər. Mövcud imkanları nəzərə alaraq, potensialın artırılması üçün bütün səylərimizi göstərəcəyik”. Çeqini həmçinin bildirib ki, bu məsələ müzakirə olunur, işçi qrup yaradılıb və o, potensialını artıraraq, müqavilənin müddətinin uzadılmasına da çalışacaq. Qrupun ilk iclası müqavilənin yenilənməsinə həsr olunacaq: “İraqa qaz ixracına gəlincə, həmin ölkə də əvvəlki müqavilənin uzadılmasını istəyir”. Çeqini əlavə edib ki, İraqın ixrac müqaviləsi gələn il başa çatır, baxmayaraq ki, onlar uzadılmasını tələb ediblər.Qeyd edilən fonda diqqət həm də ona yönəldilir ki, ötən ilin dekabrında Azərbaycan Türkmənistanla təbii qaz mübadiləsinə dair saziş imzalayıb. Bu sazişə uyğun olaraq, Mərkəzi Asiya ölkəsi İranın şimal-şərqinə ildə 2 milyard kubmetrə qədər qaz verir, İran isə ölkənin şimal-qərbindən Azərbaycana eyni həcmdə qaz ötürür. Aparılan hesablamalar göstərir ki, bu mübadilə sazişinin həcmi ilk mərhələdə ildə 6 milyard kubmetrə qədər artırıla və əlavə qaz Azərbaycan üzərindən Avropaya çatdırıla bilər. Sonrakı mərhələdə bu həcmin 20 milyard kubmetrə kimi artırlması mümkündür. Bu həcmdə qaz Avropanın “mavi yanacağa” olan tələbinin ödənilməsində zəruri əhəmiyyət kəsb edir.
Qeyd edək ki, türkmən qazının da Avropaya nəqli üçün ən ideal variant sayılan və Türkmənistanla Azərbaycanın Xəzərdəki sektorlarından keçməklə çəkilməsi düşünülən “Transxəzər” qaz kəməri uzun illdərdir gündəmdədir. Ancaq bu günə qədər layihənin reallaşması mümkün olmayıb. Amma “Transxəzər” olmadan da türkmən qazının Avropaya Azərbaycan vasitəsilə nəqli mümkündür. Məlumdur ki, bu ilin yanvarında əldə edilən üçtərəfli razılıqlar əsasında yanvarın əvvəllərindən etibarən Türkmənistan qazının İran ərazisi ilə Naxçıvana nəqlinə başlanılıb. Yenə də əldə olunan razılığa əsasən, Azərbaycan üçün nəzərdə tutulan Türkmənistan qazının qalan hissəsi İranla sərhəddə, Astara yaxınlığında qəbul olunur. Onu da bildirək ki, İranla Türkmənistan arasındakı iki boru xəttindən yenisinin həcmi 12 milyard kubmetr, köhnəsinin isə 8 milyard kub metr qazı ötürməyə imkan verir. Hazırda üçtərəfli sazişdə ən çox marağı olan tərəflərdən biri də Türkmənistandır, çünki bu, ölkənin qaz ixracatını şaxələndirir. Türkmənistan əsas qaz satışını indi Çinə edir və Hindistan istiqamətində də yeni qaz kəməri tikilir. Azərbaycan vasitəsilə Türkiyəyə, sonra Qərbə qaz satmaq isə bu ölkə üçün üçüncü ehtiyat istiqamətdir. Türkmənistan qazını Avropaya çıxarmaq üçün ən yaxşı layihə “Transxəzər” qaz kəməri layihəsi ola bilər ki, bu kəmər üçün isə təqribən 8-10 milyard dollar xərc tələb olunur. Amma svop müqavilə üzrə həcmlər artırılsa, onda “Transxəzər”ə ehtiyac qalmayacaq. Xatırladaq ki, İranla ortaq sərhədə malik Türkmənistan qaz ehtiyatlarına görə dünyanın 4-cü ölkəsidir. Türkmənistan hazırda Çinə lazım olan qazın tən yarısını təchiz edir. Rusiyanı çıxmaq şərtilə Türkmənistanın öz qazını Avropaya çatdırması üçün infrastrukturu yoxdur. Amma indi Azərbaycan türkmən tərəfi üçün belə şərait yaradır. Qeyd edək ki, artım Azərbaycan qazını Avropaya 2020-ci il dekabrın 31-də istismara verilən “Transadriatik” boru kəməri (TAP) daşıyır. “Cənub Qaz Dəhlizi” layihəsinin bir hissəsi olan TAP kəməri ilə "Şahdəniz-2" layihəsi çərçivəsində hasil olunan qazın ilkin olaraq ildə 10 milyard kubmetrinin Avropaya nəqli nəzərdə tutulur. Bu boru kəməri Yunanıstan, Albaniya və Adriatik dənizindən keçməklə İtaliyanın cənubuna qədər uzanır. Kəmərin potensialı onun ötürücülük gücünü iki dəfə artıraraq, ildə 20 milyard kubmetrə çatdırmağa imkan verir. Türkmənistan qazı hesabına qısa müddətdə boru ilə ildə 20 milyard kubmetr qazın Avropaya çatdırılması təmin edilə bilər. Bütün bunlar alternativ mənblərdən Avropaya qaz nəqlində Azərbaycanın əhəmiyyətini daha da artırır.
Ramil QULİYEV
