Qərb ölkələri üçün indi əsas mövzulardan biri Rusiyadan enerji resurslarının, o cümlədən neftin alışının dayandırılmasıdır. Elə bu fonda məşhur “Shell” şirkəti Rusiya neftinin alışına dair məhdudiyyətləri sərtləşdirərək, yanacaq qarışıqları da daxil olmaqla, hər hansı Rusiya tərkibli neft emalı məhsullarını daha qəbul etməyəcəyini açıqlayıb.
Qeyd edək ki, Rusiyanın Ukraynada hərbi əməliyyatlara başlamasından sonra şirkət Rusiya neftindən imtina edəcəyini açıqlayıb, lakin 50%-dən az yanacağı Rusiyadan olan məhsulları qəbul edib. İndi isə şirkət bu cür məhsullardan da imtina edəcəyini bildirib. “Shell”in “Platts” ticarət platformasında təyyarə yanacağının tədarükü üçün müraciətində bu xüsusda qeyd edilir: “Məhsul satışı üçün ərizə ilə müraciətin şərtləri satıcı tərəfindən satılan və çatdırılan malların Rusiya Federasiyasında istehsal olunmaması və Rusiya Federasiyasında istehsal olunan heç bir məhsulla qarışdırılmaması, satılan malların daşınmasının Rusiya Federasiyasından başlamaması və ya bu ölkədən tranzit keçidinin olmamasıdır”. Beləliklə, Rusiya neftinin alışına daha bir zərbə gəlib. Amma reallıqda baş verənlər əslində mənzərənin daha fərqli xarakter daşıdığını göstərir. Bu barədə danışmazdan öncə qeyd edək ki, Rusiyada sutkada 11,3 milyon barrel neft hasil edilir ki, bunun da 3,6 milyonu daxili tələbatın ödənilməsinə sərf olunur. Qalanı ixraca gedir. İxracın həcmi baxımından Rusiya dünyada beşinci yerdədir. Statistika göstərir ki, hər gün təxminən 7,5 milyon barrel Rusiya nefti xaricə gedir. Ukrayna müharibəsi də ixrac həcminin azalmasına təsir etməyib. Məsələ burasındadır ki, 7,5 milyon barrel neftdən 4,5 milyon barreli uzunmüddətli müqavilələrə əsasən satılır. Yerdə qalan 3 milyonu da Rusiya, Qərb sanksiyalarına baxmayaraq, ixrac edə bilir. Düzdür, Ukrayna müharibəsindən sonra Rusiyanın enerji resurslarının ixrac tədarükü sektoru həqiqətən böyük təzyiq altındadır. Amma burada çox mühüm bir məsələni qeyd etmək lazımdır. Belə ki, hazırda Rusiya xam neftinin alınmasına birbaşa qadağa yoxdur. Elə bu fonda Moskva Avropanın neft və neft məhsullarının əsas tədarükçüsü olaraq qalır. Məsələn, Ukrayna müharibəsindən sonra Finlandiya Rusiyadan iki dəfə çox neft alıb. Yunanıstanda da oxşar tendensiya qeydə alınır. Rumıniya alışları 40 min barreldən 140 min barrelə qədər, Estoniya 50-dən 180-ə qədər, Hollandiya 520-dən 660 minə qədər artırıb. Analitika və konsaltinq işi ilə də məşğul olan Amerikanın “S&P Global” holdinqi martda Rusiya ixracatının itkisini üç milyon barrel səviyyəsində qiymətləndirir, lakin xəbərdarlıq edir ki, hazırkı sürət qorunub saxlanarsa, ruslar may ayında bütün itkiləri geri qaytaracaq.
Məsələnin maraqlı tərəfi isə dəniz yollarında baş verir. Bu xüsusda diqqət çəkən odur ki, Rusiyada neft ixracında artım indi ictimai kimliyini səylə gizlədən naməlum alıcılar hesabınadır. Məsələn, belə alıcılardan biri martda təxminən 30 min barrel neft alıb, apreldə isə bu həcmi 660 min barrelə çatdırıb. "The Wall Street Journal" yazır ki, aprel ayında Rusiya limanlarında tankerlərin anbarlarına, təxminən, 11 milyon barrel neft yüklənib, daşıma sənədlərində isə marşrutun son nöqtəsi Atlantik okeanı kimi göstərilib və ya ümumiyyətlə son nöqtə yoxdur. Elə bu fonda, analitiklərin fikrincə, Rusiya İran sxemi ilə silahlanıb. Xatırladaq ki, Donald Tramp administrasiyası İran neftinin ixracına total embarqo tətbiq etdiyi Amerika-İran münasibətlərinin kəskinləşməsi dövründə təsirli alqoritm meydana çıxmışdı. Belə bir şey hazırda Ust-Luqa və digər Rusiya limanlarında baş verir. Burada neftin köçürülməsi imkanı nəzərdə tutulur. Amerikanın profilli şirkətləri tankerlərin yerini real vaxt rejimində izləmək mümkün olan müvafiq saytlara maksimal dərəcədə yaxından nəzarət edir. Onların məlumatına görə, gəmilər bir nöqtədə radarlardan, sadəcə, “buxarlanır”. “Panamax” tipli tankerlər Rusiya neftinin çatdırılması üçün əsas vasitə olan transponderləri ya birbaşa limanlarda söndürürlər ki, bununla da onların yerdəyişməsini prinsipcə izləmək mümkün olmur, ya da dənizlərdə görüntü zonasından yox olurlar. Bununla tədarükçünün və alıcıların belə bir boz sxemin köməyi ilə, sadəcə, sanksiyalardan və Rusiya ilə əməkdaşlığa görə məsuliyyətdən yayınan sövdələşməsinin bariz nümunəsi yaranır. "Radarlardan yayınmaq" üçün daha çox ehtimal olunan metodika kimi neftin birbaşa dənizdə “Panamax”dan (60-80 min ton tutumlu) daha böyük tankerlərə ötürülməsini göstərmək olar. Bu zaman, çox güman ki, Rusiya nefti digər növlərlə qarışır. Nəticədə tankerin yük yerində neftin Qərb üçün tamamilə leqal partiyası peyda olur. Bu prosesdən hər kəs tam razıdır. Naməlum alıcılar yalnız naməlum ölkələrin maraqlarını təmin etmir, həm də Rusiya neftini rahatlıqla satır və elə həmin Avropaya göndərirlər. Məsələn, aprel ayında məlum olub ki, bütün tarixi boyu xaricdən xammal alan Hindistan ixracatçıya çevrilib və indi Böyük Britaniyaya neft və dizel yanacağı satır. Eyni zamanda, prosesin bütün iştirakçıları özlərini elə göstərirlər ki, guya bu xammalın nə olduğunu və haradan meydana çıxdığını başa düşmürlər. Hindisran isə nefti indi Rusiyadan daha ucuz alıb, Avropaya daha baha satır. Avropada əsas alıcılar istehlakın azaldılması barədə heç düşünmürlər, bu sahədə Rusiyanın həcmlərini əvəz etmək üçün isə, sadəcə, heç bir şey yoxdur. Beləliklə, reallıqda Rusiya neftinə qarşı embarqo tətbiq edilmir, Avropa və Asiyaya isə lazımi həcmdə xammal və yanacaq daxil olur. İstisna deyil ki, elə proses bu qaydada da davam edəcək.
Ramil QULİYEV
