Rusiyanın fevralın 24-də Ukraynaya qarşı müharibəyə başlamasından sonra neft qiymətlərində kəskin artım yaşanır. Hətta bu həftənin ilk günündə “Brent” markalı neftin qiyməti 139 dollara yüksəlib. Düzdür, sonradan qiymətlər enib. Amma neft hələ də 120 dollardan baha satılır. Ekspertlər isə qeyd edir ki, Qərb tərəfindən Rusiyanın enerji sektoruna tətbiq edilən qadağalar artdıqca, neft qiymətləri qalxmaqda davam edəcək.
Məsələ ilə bağlı məşhur “Financial Times” qəzeti yazır ki, Rusiyadan neft idxalına qadağanın dairəsi genişlənərsə, təchizat şoku 1979-cu il böhranına yaxın olar. Xaırladaq ki, 1979-cu ildə neft böhranı İran inqilabının başlanması səbəbilə yarandı. İranda yeni rejim neft ixracını yenidən bərpa edənə qədər bazarda qiymətlər çox qalxdı. İndi də eyni təhlükə yaranıb. Ancaq Rusiyanın dünyaya neft ixracı tam qadağan olunmayıb. Rusiyadan enerji təchizatından daha çox asılı olan Avropa İttifaqı (Aİ) hələ bunu etməyib. İndilikdə ABŞ Rusiyaya qarşı bu adımı atır və Britaniya da ona qoşulmağa hazırlaşır. ABŞ dünyada ən böyük neft bazarı hesab olunur, günə 20 milyon barrel neft istehlak edir. 2021-ci ildə ölkə günə 8.5 milyon barrel xam neft və yanacaq idxal edib və bunun 8 faizi Rusiyanın payına düşüb. Qəzet yazır ki, Rusiyadan xam neft idxalının kəsilməsi daha az hiss olunacaq, nəinki vakuum qazoylu kimi neft məhsullarının. ABŞ-da emal zavodları sonuncudan ilkin xammal kimi istifadə edirlər. “Energy Aspects”in təhlilçisi Robert Kempbel bildirir “Rusiyadan xam neft idxalı əsasən konyunktura addımı idi. Daha çox təsir ilkin xammal idxalında hiss olunacaq”.
Son illər ABŞ-da yerli neft hasilatı artdığından, ölkənin emal zavodlarında “daha ağır” neft emal olunur, əməliyyatların rahat getməsi üçün Rusiyanın neft məhsullarından istifadə edilib. Kempbel bu fonda qeyd edir: “Bu həcmlər ABŞ-ın ümumi neft tələbatına nisbətdə kiçikdir, amma təchizatın azalması emal əməliyyatlarını çətinləşdirəcək. Ölkənin benzin bazarında çətinlik yaranacaq”. Yaranmış vəziyyətdə "Fitch Ratings" beynəlxalq reytinq agentliyi bildirir ki, Ukraynadakı müharibə və Qərbin Rusiyaya qarşı tətbiq etdiyi sanksiyalar "MDB+" regionuna daxil olan ölkələr (Türkmənistan, Azərbaycan, Ermənistan, Belarus, Gürcüstan, Özbəkistan, Qazaxıstan, Ukrayna, Rusiya) üçün mühüm şoklar yaradır.
Qeyd edilir ki, münaqişənin gedişi və sanksiyaların son həcmi və müddəti ilə bağlı proqnozların verilə bilinməməsi regiondaxili ticarət və maliyyə axınlarının, eləcə də nəqliyyat və logistika əlaqələrinin pozulmasının miqyası ilə bağlı qeyri-müəyyənliyə gətirib çıxarır. Lakin elan edilmiş sanksiyaların şiddəti Rusiya iqtisadiyyatının 2022-ci ildə azalmasını qaçılmaz edir, ticarət, pul köçürmələri və turizm kanalları vasitəsilə "MDB+" ölkələrinin iqtisadiyyatlarına təzyiq göstərir. Məsələn, "Fitch" qeyd edir ki, hazırda Belarus 2021-ci ildə ixracının təxminən 40%-ni və idxalının 50%-ni təşkil edən Rusiyadan qaynaqlanan şoklara ən çox məruz qalan ölkədir. Belarus, Rusiya və Ukraynadan başqa "Fitch" heç bir region ölkəsinin reytinqlərində və ya reytinqləri üzrə proqnozlarında dəyişiklik etməyib. Belə ki, sözügedən ölkələrin məzənnə çevikliyi şokları hələlik təsirsiz olsa da, yüksək dövlət borcları və idxal inflyasiyası onlara əlavə yük olur. Agentliyə görə, Qazaxıstan, Türkmənistan, Azərbaycan və Özbəkistan kimi ölkələrdə böyük xarici buferlər sözügedən mənfi təsirləri aradan qaldırmaq üçün kifayət edir. Bundan əlavə, Azərbaycanın (kredit reytinqi "BB+"/"Stabil") ssenarisində yüksək karbohidrogen qiymətlərinin ölkənin kredit reytinqinə müsbət təsir göstərə biləcəyi bildirilir. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Qərb indi Azərbaycandan daha çox neft və qaz almağa maraq göstərir. Burada xatırladaq ki, inkişaf etmiş ölkələrin, o cümlədən Avropa dövlətlərinin təbii qaz istehlakını 2030-cu ilə qədər ən azı 15% artıracağı gözlənilir. Bu isə “köhnə qitə”nin mühüm qaz təminatçılarından biri kimi Azərbaycanın Avropanın enerji bazarında mövqeyinin daha güclü hala gəlməsini şərtləndirir. İlk növbədə o baxımdan ki, Azərbaycan qazı Avropa üçün yeni, etibarlı və uzunmüddətli mənbə hesab edilir. Azərbaycanın malik olduğu zəngin enerji resursları ölkəmizin iqtisadi potensialını gücləndirməklə yanaşı, regional əməkdaşlıqda mühüm rol oynayır. Avropa ilə yaradılan enerji əməkdaşlığı, bu kontekstdə “Cənub Qaz Dəhlizi” qeyd edilənlərin real təsdiqidir. Hazırda Azərbaycan Avropanın enerji təhlükəsizliyinə töhfə verən ölkələrdən biri hesab edilir. 2,6 trilyon kubmetr təsdiqlənmiş qaz ehtiyatı olan və müvafiq ixrac infrastrukturuna malik Azərbaycan Avropa üçün etibarlı və uzunmüddətli enerji tərəfdaşıdır. Azərbaycanın Avropanın enerji təhlükəsizliyində fəal iştirakı ölkəmizin həm regional, həm də qlobal miqyasda geosiyasi və geoiqtisadi mövqeyinə mühüm təsir göstərir, onu daha güclü hala gətirir. Qərb istiqamətində neft nəqlində də Azərbaycan önəmli rola malikdir. “The New York Times” qəzeti Rusiyadan neft idxalına qadağanın ABŞ iqtisadiyyatına təsir göstərəcəyini, qazın bahalanacağını yazır. Təhlilçilər bu qadağanın iqtisadi fəsadlarının miqyasının onun strukturundan asılı olacağını deyir. Məsələn, avropalılar da Rusiyadan neft-qaz idxalını yasaqlayarsa, miqyas böyüyər. Amma bunlar fonunda, Azərbaycan da daxil olmaqla, digər ölkələrdən neft-qaz idxalının artması zərurətə çevriləcək. Təbii ki, bu da Azərbaycanın karbohidrogen satışından daha çox gəlir əldə etməsi deməkdir.
Tahir TAĞIYEV
