Dünya qaz bazarında tezliklə əsl xaotik vəziyyət yaranması gözlənilir. Buna əsas səbəb dünyada ən böyük təbii qaz təchizatçısı olan Rusiyanın satdığı “mavi yanacaq”dan Qərb ölkələrinin imtina etməyə hazırlaşmasıdır.
Böyük Britaniyanın xarici işlər naziri Liz Trassın açıqlamalarına əsasən, "Böyük Yeddilik" ölkələri Rusiya qazından imtinanın zəruriliyi ilə bağlı razılığa gəliblər: “Biz birlikdə Ukraynanı dəstəkləyəcəyik, Rusiya iqtisadiyyatını isə sanksiyalarla sarsıdacağıq”. İndi maraq doğuran odur ki, yaranmış vəziyyətdə Avropa Rusiya qazını necə əvəzləməyi düşünür. Məhz belə bir vaxtda Avropa İttifaqının Rusiya qazından asılılığını azaltmaqla bağlı 10 bəndlik plan dərc olunub. Avropa Komissiyası və Beynəlxalq Enerji Agentliyi tərəfindən hazırlanan sənədin ikinci bəndində regionun ehtimal edilən mühüm qaz təchizatçıları kimi Norveç və Azərbaycan göstərilir. Qeyd edilir ki, 2021-ci ildə Avropa İttifaqı ölkələrinə Rusiyadan 140 milyard kubmetr təbii qaz və 15 milyard kubmetr maye qaz idxal olunub, bütövlükdə həmin ölkə hesabına məcmu qaz ehtiyacı 40 faiz səviyyəsində qarşılanıb. Plana görə, düşünülmüş addımlarla Rusiyadan illik qaz idxalını 50 milyard kubmetr, o cümlədən başqa mənbələr hesabına 30 milyard kubmetr azaltmaq mümkün olacaq. Belə ki, Rusiyadan qaz idxalına dair 2022-ci ildə 15 milyard kubmetrlik, 2030-cu ilədək daha 40 milyard kubmetrlik müqavilələr başa çatdığından, başqa variantlara üz tutmaq üçün əlverişli fürsət qarşıya çıxır. Norveç və Azərbaycandan boru kəməri vasitəsilə idxal 2021-ci ilə nisbətən 2023-cü ildə 10 milyard kubmetr arta bilər. Bununla yanaşı, 200 milyard kubmetr həcmində illik reqazifikasiya imkanları olduğu nəzərə almaqla Avropa İttifaqı maye qaz idxalını 2021-ci ilə nisbətən 60 milyard kubmetr, o cümlədən 2023-cü ildə 20 milyard kubmetr artırmağı hədəfləyir.
Bunlar fonunda Avropa İttifaqının xarici əlaqələr və təhlükəsizlik siyasəti üzrə ali nümayəndəsi Jozep Borell qeyd edir ki, təmsil etdiyi qurum Ukraynadakı münaqişə ilə əlaqədar olaraq Rusiyadan enerji daşıyıcılarının idxalının dayandırılmasını istisna etmir. Onun sözlərinə görə, bütün variantlar nəzərdən keçirilir: “Siz gördünüz ki, bütün sanksiyalar masanın üstündə idi. Heç kimin gəbul olunacağını gözləmədiyi tədbirlər qəbul edildi. Biz artıq Rusiya iqitsadiyyatına güclü zərər vuracaq buna kimi görülməmiş maliyyə, siyasi və iqitsadi sanksiyaları qəbul etdik. Biz Ukraynanın müdafiə hüququnu dəstəkləyirik”. Bu halda Avropa alternativ mənbələrdən təbii qaz idxalını vacib sayır və bu müstəvidə əsas diqqət Azərbaycan üzərində cəmləşir. Bu gün Azərbaycan dünya miqyasında mühüm neft və qaz hasilatçılarından, təminatçılarından biri kimi qəbul olunur. Qeyd edək ki, “Cənub Qaz Dəhlizi”nin istifadəyə verilməsi ölkəmizin enerji potensialının dünya bazarlarında reallaşdırılması baxımından növbəti mühüm hadisə hesab edilir. Bununla Azərbaycan həm də Avropanın enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsində daha mühüm rol oynamağa başlayıb. Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda yerləşən “Şahdəniz” yatağının ehtiyatlarının işlənməsi və Azərbaycan qazının “Cənub Qaz Dəhlizi” vasitəsilə Avropaya çatdırılması ilə ölkəmizin “köhnə qitə”nin enerji təhlükəsizliyinin təmin olunmasında rolu daha da artıb. Qərb dünyasında belə bir fikir hakimdir ki, “Cənub Qaz Dəhlizi” Avropaya enerji asılılığından xilas olmağa kömək etmək iqtidarındadır. Bu səbəbdən Avropa Azərbaycanla enerji sahəsində əməkdaşlığını daha da dərinləşdirməlidir. Yeni müqavilələr imzalanacağı halda Azərbaycan Avropa bazarına daha böyük həcmdə təbii qaz göndərə bilər. Burada daha bir önəmli nüans ondan ibarətdir ki, Azərbaycan təbii qazının qiyməti digər mənbələrdən daxil olan “mavi yanacaq”dan ucuzdur və tamamilə yeni mənbədən gəlir. Ümumiyyətlə, “Cənub Qaz Dəhlizi”nin Avropa üçün vacibliyi Avropa bazarı üçün əlavə qaz həcmlərinin təmin edilməsi ilə yanaşı, alternativ mənbə olması ilə izah edilir.
Onu da bildirək ki, daha çox ekoloji enerji mənbələrinə üstünlük verən Avropa bazarı əlavə qaz həcmlərini qəbul etməyə həmişə hazırdır. Azərbaycan da, öz növbəsində, sözügedən əlavə həcmlərin bir hissəsini təşkil etmək gücündədir. Bu da ondan irəli gəlir ki, ölkənin qaz ehtiyatları tək “Şahdəniz” yatağı ilə kifayətlənmir. Son illərdə aşkar olunmuş “Abşeron” və “Ümid” yataqları və Xəzərdə yerləşən digər perspektiv strukturlar gələcəkdə respublikada qaz hasilatının kəskin artacağı haqda danışmağa imkan verir. Bu proqnozlar əsassız deyil və konkret rəqəmlərlə təsdiqlənir. Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda yerləşən "Babək", "Naxçıvan", "Zəfər-Məşəl", "Araz-Alov-Şərq" və "Şəfəq-Asiman" perspektiv strukturlarından ilkin çıxarıla biləcək qaz ehtiyatları 2,2 milyard kubmetr həcmində qiymətləndirilir. Bu həcmin 1,2 milyard.kubmetri "Araz-Alov-Şərq" (700 milyard kubmetr) və "Şəfəq-Asiman" (500 milyon kubmetr) strukturlarının payına düşür. Azərbaycanda yeni yataqların açılması və böyük potensiala malik olan bir sıra perspektiv strukturların mövcudluğu qaz hasilatının artırılması üçün şərait yaradır.
Ramil QULİYEV
