Azərbaycanın Avropaya qaz tədarükünə başladığı bütün həcmlər 4 və ya 5 il əvvəl, “Transadriatik” qaz kəməri (TAP) tikildiyi zaman kontraktlaşdırılıb”. Bu açıqlamanı ötən ay Rusiyada səfərdə olarkən Prezident İlham Əliyev səsləndirib.
Azərbaycanın Avropa bazarına tədarükü artırmağa hazır olub-olmaması ilə bağlı suala cavab verərkən dövlət başçısı deyib: “Belə sorğular bizə mövcud vəziyyəti nəzərə almaqla Avropa Komissiyasının məsul nümayəndələri tərəfindən daxil olur. Lakin məsələ ondadır ki, bizim ölkədə Avropaya tədarükə başladığımız bütün həcmlər, biz isə bunu bir ildən bir qədər artıq, TAP-ın tikildiyi zaman etməyə başladıq, hamısı artıq çoxdan, 4 və ya 5 il əvvəl kontraktlaşdırılıb. Siz yaxşı bilirsiniz, qaz elə bir məhsuldur ki, onu əvvəlcə satmaq, sonra isə hasil etmək lazımdır, ona görə də biz, sadəcə, fiziki olaraq, buna malik deyilik, yəni, bizə əlavə qazın lazım olduğunu nəzərə almamışdıq. Bizim ən böyük istehlakçımız Türkiyədir. Ondan sonra İtaliya, sonra Gürcüstan, Yunanıstan, Bolqarıstan. Biz keçən il cəmi 19 milyard kubmetr qaz ixrac etmişik, bu il daha çox olacaq. Ola bilər ki, artığı spot bazarında satılsın”. Uzunmüddətli kontraktlara gəldikdə isə prezident İlham Əliyev bildirib ki, bunun üçün əlavə olaraq sərmayə qoyulmalıdır. Ekspertlər hesab edir ki, Ukrayna ətrafında məlum olaylardan sonra Azərbaycandan daha çox qaz ala bilmək üçün Qərb ölkələri həm yeni müqavilələr bağlayacaq, həm də Azərbaycanın enerji sektoruna və infrastukturuna yeni sərmayələr yatıracaqlar. Bu, Qərbə perspektivdə Azərbaycandan daha çox qaz alışına imkan verəcək. Buna qədər də Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyində Qərbə yardım etməsi gözlənilir. Energetika Nazirliyinin beynəlxalq əməkdaşlıq departamentinin rəhbəri Orxan Zeynalov "Asia Times" nəşrinə açıqlamasında bunu təsdiq edir. O qeyd edir ki, Azərbaycan 2022-ci ilin sonunadək Avropaya qaz tədarükünü 9,1 milyard kubmetrə çatdırmağı planlaşdırır: "2021-ci ildə biz Avropaya 8,2 milyard kubmetr təbii qaz ixrac etmişik. Bu il biz həmin göstəricini 9,1 milyard kubmetrə çatdırmağı planlaşdırırıq. 2023-cü ildə isə Azərbaycanın Avropa ölkələrinə 11 milyard kubmetr qaz tədarük etməsi gözlənilir". Onun sözlərinə görə, Azərbaycanda bərpa olunan enerji mənbələrindən daha çox elektrik enerjisi istehsal edildikcə, daha çox qaz ixracı mümkün olacaq. Departament rəhbəri bildirib ki, Azərbaycan 2030-cu ilədək enerji balansında bərpa olunan enerji mənbələrinin payını 30 faizə çatdırmağı planlaşdırır: "Biz Avropanın enerji təhlükəsizliyində vacib rol oynamaq istəyirik, amma eyni zamanda bazarda kiminsə yerini tutmağa çalışmırıq". İndilikdə isə görünən budur ki, Qərb təbii qaz və onun qiyməti ilə bağlı çətinliklər yaşamaqda davam edəcək. Bunu “Standard & Poor`s” beynəlxalq reytinq agentliyi də təsdiq edir. Qurum bildirir ki, Rusiyanın Ukraynaya müdaxiləsi səbəbindən yaranmış kəskin geosiyasi gərginlik qaz qiymətlərinfə dəyişkənliyi daha da artırıb: “Hazırda Rusiya qazının tədarükü davam etsə də, “Şimal axını-2” kəmərinə qarşı sanksiyalar və Rusiya qazının, xüsusilə də Ukrayna ərazisindən tədarükü ilə əlaqəli risqlər tədarüklə bağlı onsuz da gərgin olan vəziyyəti daha da dərinləşdirir. Avropada yerli istehsal struktur eniş şəraitindədir. 2022-ci ildə qiymətlərin yüksək qalacağı gözlənilir. Bu isə Asiya bazarlarından sıxılmış qazın təkrar yönləndirilməsini, qazdan kömürə keçidi və sənaye istehlakına olan tələbin müəyyən qədər azalmasını doğruldacaq. Avropada isitmə dövrü sona yaxınlaşır. Hesab edirik ki, bu, 2022-2023-cü illərdə bazarı balanslaşdırmağa kömək etməlidir. Bununla belə, bazarın təkrar balanslaşdırılmasının xeyli vaxt aparacağı gözlənilir. Belə ki, Avropada qaz ehtiyatları orta çoxillik səviyyədən xeyli aşağıdır və çətin ki, qısa müddətə bərpa edilə bilsin. Qlobal sıxılmış qaz tədarükünün böyük hissəsi spot satış və 2025-ci ildə yeni böyük sıxılmış qaz istehsal obyektləri istifadəyə verilənədək təkrar yönləndirilmək üçün əlçatan məhdud həcmli uzunmüddətli müqavilələrə bağlıdır. Qeyri-müntəzəm bərpa olunan generasiya ilə yanaşı enerji toplayıcılarının da olmaması qısamüddətli perspektivdə qaza yalnız məhdud alternativ təşkil edir”.
Bütün bunlar bir daha təsdiq edir ki, Avropanın alternativ mənbələrdən daha böyük həcmdə qaz idxalına ehtiyacı böyükdür. Belə mənbə qismində ilk növbədə Azərbaycana Avropada daha böyük ümidlə yanaşılır. Hazırda Avropanın yanaşması bundan ibarətdir ki, Azərbaycan, onun təşəbbüsü ilə ərsəyə gələn “Cənub Qaz Dəhlizi” Avropa İttifaqına öz enerji təchizatını şaxələndirmək, quruma daha çox seçim və rəqabəti təmin etməkdə kömək edir. Eyni zamanda, “Cənub Qaz Dəhlizi” vasitəsilə Avropa İttifaqı və Azərbaycan strateji enerji tərəfdaşlığını daha da möhkəmləndirir. Ölkəmizin əldə etdiyi bu və digər nailiyyətlər, həmçinin Avropa üçün yeni enerji mənbəsi olması fonunda Avropa İttifaqı bu müstəvidə Azərbaycanla əməkdaşlığı daha da dərinləşdirməkdə xüsusi maraqlı tərəf kimi çıxış edir. “Cənub Qaz Dəhlizi” vasitəsilə daha çox enerji resurslarının alınması məqsədilə Avropa İttifaqının Azərbaycanla intensivləşən təmasları da qeyd edilənlərin real təzahürüdür. Qərbdə etiraf edilir ki, Azərbaycan qazı Avropa üçün yeni, etibarlı və uzunmüddətli mənbədir.
Nahid SALAYEV
