Aparılan hesablamalar göstərir ki, Azərbaycanın ötən il xarici ticarətinin əhəmiyyətli hissəsi Rusiya və Ukraynanın payına düşüb. Xatırladaq ki, ötən il Azərbaycanın toplam ticarət dövriyyəsi təxminən 33 milyard dollar olub. Bu dövriyyənin 4 milyard dollara yaxını və ya 12 faizi sırf sözügedən iki ölkənin payına düşür. Amma cari il ərzində bu göstəricinin müəyyən qədər azalması proqnozlaşdırılır. Buna əsas səbəb Rusiya və Ukrayna arasında mövcud konfliktdir.
Hazırda Ukrayna ərazisində baş verən hərbi əməliyyatlar yük daşımalarına ciddi təsir göstərib. Avropa-Qafqaz-Asiya nəqliyyat dəhlizinin (TRACECA) Hökumətlərarası Komissiyasının Azərbaycan üzrə milli katibi Rüfət Bayramov qeyd edib ki, TRACECA katibliyi tərəfindən Ukrayna ilə əlaqə saxlanılıb: “Hazırda vəziyyət olduqca gərgindir. Limanların fəaliyyəti, demək olar ki, dayanıb. Hazırda Ukrayna tərəfi yükləri göndərmir və yeni yüklər qəbul etmir. Sadəcə, ölkədə qalan avtomobillərin çıxarılması üzərində iş gedir”. Xatırladaq ki, Ukrayna parlamenti 2017-ci ildə Qara və Xəzər dənizləri bölgəsində dəmir yolu-bərə nəqliyyatından istifadə etməklə Avropa-Qafqaz-Asiya beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin inkişafı haqqında sazişi ratifikasiya edib. Ukrayna “Yeni İpək yolu” (Ukrayna-Gürcüstan-Azərbaycan-Qazaxıstan xətti) dəhlizi çərçivəsində dəmiryol-bərə yükdaşımaları həyata keçirir. 2019-cu ildə isə Ukrayna Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizinə qoşulub. Amma indiki halda Azərbaycanın Ukrayna ilə ticarəti kəsilib. Bu prosesin nə qədər davam edəcəyi hələ bəlli deyil. Lakin Ukrayna İşgüzar Şurasının Müşahidə Şurasının üzvü Oleq Getman məsələyə bir qədər fərqli yanaşır. O qeyd edir ki, savaş bitən kimi Azərbaycan və Ukrayna arasında ticarət həcminin daha da artması gözlənilir: “Rusiyaya qarşı maksimum sanksiyalar tətbiq edilib. Eləcə də Rusiya neft və qazının tədarükünə embarqo qoyulması ilə bağlı qərarın verilmə ehtimalı var. Postsovet məkanında neft və qaz hasil edən ölkələr var, məsələn, Azərbaycan və Qazaxıstan. Belə olan halda onlar üçün fürsətlər pəncərəsi açılır, bunlar müsbət məna daşıyan “super sanksiyalar” konotasiyasıdır. Sadəcə olaraq, qalır tez bir zamanda enerji resurslarının Avropaya çatdırılmasının yollarını tapmaq. Bu çatdırılmaların həcmlərini artırmaq lazımdır. Avropa ölkələrinə bu indi lazımdır, Avropanın ildə 100 milyard kubmetr qaza ehtiyacı var”. Təbii ki, ukraynalı ekspertin dedikləri perspektiv məsələdir. İndilikdə isə savaş qarşılıqlı ticarətə mənfi təsir edir.
Rusiya ilə bağlı da vəziyyət neqativ müstəvidə inkişaf edir. "Azərbaycan Meyvə-Tərəvəz İstehsalçıları və İxracatçıları Assosiasiyası" İctimai Birliyinin sədri Bəşir Quliyevin “report” portalına açıqlamasında səsləndirdiyi fikirlər də bunu təsdiq edir. O qeyd edir ki, Rusiya-Ukrayna müharibəsi fonunda rublun ucuzlaşması Azərbaycandan Rusiyaya meyvə-tərəvəz ixrac edənlərin potensial gəlirlərini təxminən 40 faiz azaldıb: "Azərbaycandan Rusiyaya ixrac olunan meyvə-tərəvəz orada rublla satılır, daha sonra əldə olunan gəlirlər ABŞ dolları formasında Azərbaycana qayıdır. Hazırda isə Rusiyada 1 dollar 110-120 rubla bərabərdir. Bu da o deməkdir ki, potensial gəlirlərimizin təxminən 40%-dən məhrum olmuşuq. Üstəlik, Rusiya banklarının məlum vəziyyətə görə həmin pulu Azərbaycana köçürüb-köçürməyəcəkləri sual altındadır. Odur ki, ixracatçıların dövlətin dəstəyinə eytiyacı var. Dəstək mexanizmləri bütün dünyada sahibkarlara aylıq, kommunal, istehsal xərclərinin ödənilməsi üçün müxtəlif formalarda maddi yardımlardan ibarət olur”. Bundan başqa, B.Quliyevin sözlərinə görə, son günlər meyvə-tərəvəzin Rusiya bazarlarına çatdırılması da çətinliklərlə müşayiət olunur: "Azərbaycandan Rusiyaya ixrac olunan meyvə-tərəvəz qonşu ölkənin sərhədində qalıb. Rusiyaya girişdə böyük tıxaclar var. Fevralın 14-dən yüklənmiş maşınlar o tərəfə keçə bilməyib. Rusiya sərhədində maşınların keçmə sürəti çox aşağıdır, gün ərzində az sayda maşın buraxırlar. Rusiyadan Azərbaycana qayıdan maşınların da böyük tıxacı yaranıb”. Bu arada qeyd edək ki, Azərbaycanla Rusiya sərhədindəki “Yaraq-Qazmalar” sərhəd-keçid məntəqəsində aparılan rekonstruksiya işləri ilə bağlı yaranmış gərginlikdən çıxış yolu tapılıb. Bir neçə gündür sərhəd-keçid məntəqəsi qarşısında yaranmış uzun TIR növbəsini aradan qaldırmaq üçün yüklərin bir hissəsini dəmir yoluna istiqamətləndirmək planlaşdırılır. Bu, sərhəd-keçid məntəqəsində avtomobillərin sayını azaltmağa imkan verəcək. Şimali Qafqaz gömrük idarəsinin rəsmisi Albert Mavlikov bu xüsusda qeyd edib: “Əsasən dəmir yolu nəqliyyatından istifadə etmək barədə qərar qəbul edilib. Azərbaycan tərəfinə daha sonra işlənib hazırlanması üçün təkliflər təqdim olunub, o cümlədən kənd təsərrüfatı məhsullarının dəmir yolu ilə Rusiyaya daşınması üçün test rejimində işə salınan “Aqroekspress” layihəsi çərçivəsində”. Məlumata görə, bu məqsədlə “Dərbənd” dəmir yol keçid məntəqəsindən istifadə etmək nəzərdə tutulur. Hazırda bu məntəqədə yüklənmə 50 faizdir. Üstəlik Rusiyadan yüklə Azərbaycana gedən qatarların çoxu geriyə boş qayıdır. Albert Mavlikov məsələ ilə bağlı qeyd edir: “Bir qatarın mallarla yüklənməsi “Yaraq-Qazmalar” sərhəd-keçid məntəqəsinə daxil olan yük maşınlarının sayını xeyli azalda bilər. Bu, avtomobil keçidi üçün məntəqənin yükünü azaltmaq üçün əsas ehtiyat variantdır”.
Xatırladaq ki, “Yaraq-Qazmalar” sərhəd-keçid məntəqəsində yenidənqurma işləri 2022-ci ilin əvvəlindən başlayıb. Məqsəd məntəqənin buraxılış qabiliyyətini artırmaqdır. Təmir-yenidənqurma işləri ilə bağlı sərhəd-keçid məntəqəsində Rusiyadan Azərbaycana və geriyə yük aparan minlərlə TIR yığılıb qalıb.
Tahir TAĞIYEV
