Məlum olduğu kimi, bu gün Avropada qaz çatışmazlığı müşahidə edilir və sözügedən hal Ukrayna ilə Rusiya arasında gərginliyin artdığı zamanda baş verir. Bir müddətdir ki, Rusiya Ukrayna sərhədində çoxlu sayda qoşun toplayır, Qərb ölkələri bunu mümkün işğala hazırlıq kimi görür. Rusiya isə belə niyyət güddüyü barədə məlumatları inkar edir. Bu fonda gündəmə gələn məsələlərdən biri məhz Avropanın təbii qazla təminatı məsələsidir.
Avropa İttifaqının xarici və təhlükəsizlik məsələləri üzrə ali nümayəndəsi Cosep Borrell bildirir ki, diplomatiyanın uğursuzluğa düçar olacağı variantına Avropa hazırdır və bütün variantları nəzərdən keçirir: "Bu variantlar Rusiya tədarükləri azaltmaq və ya dayandırmaq qərarına gəldiyi halda, qaz təchizatı məsələsində ABŞ, Qətər və Azərbaycan kimi tərəfdaşlarla işləmək də daxil olmaqla, müqavimətimizi artırmaqdan ibarətdir". Artıq bir neçə aydır ki, Rusiya qazının Avropaya axını həmişəkindən daha aşağıdır. Statistik məlumatları bir araya gətirən “Statista” saytına görə, 2020-ci ildə Avropa İttifaqında qaz istehlakının ümumi həcmi 380 milyard kubmetr olub. Rusiya bu bazarın ən böyük təbii qaz təchizatçısıdır və Avropa üçün belə bir həcmi qısa müddətdə başqa mənbələrdən əvəz etmək mümkün deyil. Lakin artıq faktdır ki, Avropa Azərbaycandan daha böyük miqdarda qaz alışında maraqlıdır. Avropa İttifaqı artıq bəyan edib ki, Avropaya qaz təchizatının artırılmasını müzakirə etmək üçün bu həftə Azərbaycanla danışıqlar aparmağı planlaşdırır. Müzakirələr Avropada təbii qaza tələbatın artdığı bir vaxtda və Rusiyanın Ukrayna gərginliyinə görə Avropaya qaz təchizatını azaltmaq təhlükəsi fonunda aparılacaq. Bildirilir ki, Azərbaycan yanacağını Avropaya nəql edən “Transadriatik” boru kəməri (TAP) vasitəsilə ixracın artırılması imkanlarına baxılacaq.
Avropa İttifaqının sözçüsü Tim Makfay “BBC News”a bildirib ki, Bakıda “Cənub Qaz Dəhlizi”nin yeni enerji bazarlarına, xüsusilə kömürdən istifadəni sürətli şəkildə dayandıra biləcək ölkələrə doğru genişləndirilməsi müzakirə ediləcək: "Biz gözləyirik ki, bu müzakirələr Azərbaycanın Avropaya qaz tədarükünün diversifikasiyasındakı roluna diqqət yetirəcək. Buraya TAP vasitəsilə Aİ-yə qaz tədarükünün artırılması potensialı daxildir. TAP Aİ üçün sabit və etibarlı təchizatçı olub". Bu həftə “Cənub Qaz Dəhlizi”nin Məşvərət Şurasının iclasında iştirak üçün Bakıya gələcək Aİ-nin energetika üzrə komissar Kadri Simson Azərbaycanın energetika naziri Pərviz Şahbazov və ekologiya və təbii sərvətlər naziri Muxtar Babayevlə görüşəcək. Xəzər dənizindən çıxarılan qazı Qərbə ötürən TAP-ın gücü hazırda ildə təxminən 10 milyard kubmetrlik qaz nəqlinə yetir. Lakin bu göstəricini dəfələrlə artırmaq mümkündür. Azərbaycan Avropaya ixracı artırmağa hazır olduğunu dəfələrlə bəyan edib. Ötən ilin oktyabrında EFE agentliyinə müsahibəsində təbii qaz ehtiyatlarının 2,6 trilyon kubmetr olduğunu deyən Prezident İlham Əliyev hasilatın arta biləcəyini bildirib. Azərbaycan Dövlət Neft Şirkətinin (SOCAR) rəsmisi İbrahim Əhmədov qeyd edir ki, təbii qazın ixracı ilə bağlı qərar veriləndə, adətən uzunmüddətli müqavilələr imzalanır: “Azərbaycan 2013-cü ildə imzaladığı sazişlərə sadiqdir və Avropaya ötən il ərzində götürülən öhdəliklərdən də çox qaz ixrac edilib. Onu bugünkü qiymət şərtlərində satdıq, yəni bu, qısamüddətli satışdır. Bununla həm Avropaya köməyimiz oldu, həm də bizim üçün əlverişli oldu ki, qaza tələbət yüksək olduğu məqamda Avropa bazarına çıxış əldə etdik". Onun sözlərinə görə, dövlət üçün əsas prioritetlərdən biri də ölkənin enerji təhlükəzisliyinin təmin olunmasıdır: “Bunun üçün biz lazimi qədər qaz hasil edirik və əldə edirik". Təhlilçi İlham Şabana görə, Azərbaycandan Avropaya qaz nəqli üzrə TAP kəmərinin buraxıcılıq imkanı 10 milyard kub metrdən 20 milyard kub metrə kimi artırıla bilər. Lakin bunun üçün Avropada bu həcmi qəbul edəcək infrastruktur, bu işləri görmək üçün əlavə investisiyalar tələb olunur. Təhlilçinin fikrincə, hasilatdan fərqli olaraq, infrastruktur layihəsi sayılan boru kəmərinə yatırımlar özünü daha uzun müddət ərzində doğrultduğundan, belə investisiyalar üçün Avropa və ya beynəlxalq maliyyə qurumlarının daha əlverişli kreditləri lazım ola bilər: "Avropa belə layihələrdə zəmanətçi kimi çıxış etsə, bu, həll olunacaq məsələ kimi görünür". O hesab edir ki, ehtimal olunan qaz həcmlərinin nəqli üçün iki il vaxt lazımdır. Bundan başqa, azı 5 il də hasilat işlərinə, platforma tikintisinə gedə bilər: "Hazırda TANAP kəmərində 2 nasos-kompressor stansiyası var, kəməri tam layihə gücünə çatdırmaq üçün isə daha iki belə stansiya tikilməlidir. Bunun üçüün isə təqribən hazırkı bazar qiyməti ilə ümumi 2 milyard ABŞ dolları vəsait lazımdır. Bu, nəql etmək üçün olan məbləğdir". Şərhçi hesab edir ki, nəql xərclərindən başqa hasilat üçün də milyardlarla dollar tələb oluna bilər.
Serbiyanın baş nazir müavini – energetika və mədənçilik sənayesi naziri Zorana Mihayloviç bunlar fonunda qeyd edir ki, "Cənubi Qaz Dəhlizi” layihəsi Avropa ölkələrinə qaz tədarükünü daha təhlükəsiz həyata keçirməklə yanaşı, həm də Cənubi və Cənub-Şərqi Avropa ölkələrini Azərbaycan qazı ilə təchiz etmək üçün onların qaz kəmərlərinin interkonnektorlar vasitəsilə birləşdirilməsinə təkan verib: “Bu kəmər təbii qaz nəql edən ən mühüm sistemlərdən biri olaraq Azərbaycan qazının Avropa ölkələrinə tədarükünü həyata keçirməyə imkan yaradıb. Layihənin Məşvərət Şurasının qarşıdakı 8-ci iclasında Avropa İttifaqının yeni sənədləri baxımından enerji dəyişikliyində təbii qazın rolu, habelə azkarbonlu iqtisadiyyata keçmək yolundakı mövcud maneələr müzakirə olunacaq. Məşvərət Şurası "Cənubi Qaz Dəhlizi” layihəsini çoxtərəfli səviyyədə saxlayaraq həyata keçirilməsi üçün iştirakçı ölkələr arasında yaxından əməkdaşlığı nəzərdə tutan müvafiq üsullar tapıb". Nazir hazırda Serbiyanı Bolqarıstan üzərindən "Cənubi Qaz Dəhlizi”nə qoşacaq qaz kəmərinin tikintisinin davam etdiyini də bildirib: “Bütövlükdə, qonşuluqda olan bütün qaz kəmərlərinə qoşulmağı nəzərdə tuturuq. Təbii qaz zəngini olmayan ölkələrin enerji təhlükəsizliyini gücləndirmək baxımından tədarük yollarının və mənbələrinin şaxələndirilməsi strateji zərurətdir. Serbiya da bu istiqamətdə hərtərəfli işlər görür. Belə ki, 2020-ci ildə “Balkan axını” kəmərinin istismara verilməsilə Serbiya və Macarıstana Bolqarıstan üzərindən tədarükə başlanıb". Xatırladaq ki, "Cənubi Qaz Dəhlizi” Məşvərət Şurasının 8-ci iclası fevralın 4-də Bakıda keçiriləcək. Əvvəlki kimi budəfəki iclasda da "Cənubi Qaz Dəhlizi” layihəsində iştirak edən SOCAR, BP, TPAO və sair şirkətlərin, habelə Azərbaycan, Türkiyə, Gürcüstan, Bolqarıstan, Yunanıstan, Albaniya, İtaliya, Böyük Britaniya, ABŞ rəsmilərinin iştirak edəcəyi gözlənilir. Bununla yanaşı, Serbiya, Macarıstan, Rumıniya, Xorvatiya, Bosniya və Herseqovina, Monteneqro, Şimali Makedoniya və başqa ölkələrin də iştirak edəcəyi istisna deyil.
Ramil QULİYEV
