Son günlərin ən mühüm hadisəsi, heç şübhəsiz, Füzuli və Zəngilanda basdırılan təqribən 92 min minanın xəritələrinin əldə edilməsidir. Xatırladaq ki, Ermənistan işğal dövründə Füzuli və Zəngilan rayonlarında basdırdığı tank və piyada əleyhinə 92 min minaya dair xəritələri iyulun 3-də Rusiyanın təşəbbüsü ilə Azərbaycan tərəfinə təqdim edib. Ağdamdan sonra Füzuli və Zəngilan ərazisində mina xəritələrinin əldə edilməsi, ekspertlərin fikrincə, Prezident İlham Əliyevin müdrik və uzaqgörən siyasətinin məntiqi nəticəsi, Azərbaycan diplomatiyasının növbəti uğurudur.
Azərbaycanda məsələyə bu prizmadan yanaşıldığı halda, Ermənistanda müəyyən siyasi qüvvələr xəritələrin verilməsinə görə Nikol Paşinyan iqtidarını sərt tənqid edir. Ancaq istənilən halda, xəritələrin alınması Azərbaycan üçün mühüm uğurdur. İşğaldan azad edilmiş ərazilərə nəzər yetirəndə məlum olur ki, Füzuli və Zəngilan coğrafi baxımdan mühüm əhəmiyyətə malik rayonlardır. Bu fonda Ermənistan mina xəritələrini uzun müddət idi ki, Azərbaycana verməkdən boyun qaçırırdı. Lakin Prezident İlham Əliyevin apardığı rasional və uzaqgörən siyasət nəticəsində ölkəmiz əvvəlcə Ağdamda, sonra isə Füzuli və Zəngilanda basdırılmış minaların xəritələrini Ermənistandan aldı. Azərbaycanın bu uğuru dünyada böyük rəğbətlə qarşılanır. ATƏT-in fəaliyyətdə olan sədri Ann Linde də Azərbaycanla Ermənistan arasında saxlanılanların və minalanmış ərazilərin xəritəsinin mübadiləsinə dair növbəti razılaşmanı alqışlayıb. Bununla bağlı onun sosial şəbəkə paylaşımında deyilir: “Saxlanılmış daha 15 erməninin Azərbaycan tərəfindən buraxılmasını və Ermənistanın minalanmış ərazilərin xəritəsini təqdim etməsini alqışlayıram. Rusiyanın vasitəçiliyini təqdir edirəm. Ümidvaram ki, ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrlərinin himayəsi ilə daha çox etimadın yaradılması davamlı həllə yol açacaq”.
Avropa İttifaqının Cənubi Qafqaz regionu və Gürcüstan böhranı üzrə xüsusi nümayəndəsi Toivo Klaar da Ermənistanın Füzuli və Zəngilan rayonlarında basdırılan minalara dair xəritələri Azərbaycan tərəfinə təqdim etməsini alqışlayıb: “Saxlanılan ermənilərin buraxılması yaxşı haldır. Azərbaycana isə vacib olan mina xəritələri təqdim edilib". Xatırladaq ki, Azərbaycanın qaytardığı ermənilərin cəza müddəti bitib. Onlar ötən həftə Bakı Apellyasiya Məhkəməsi tərəfindən "Azərbaycanın dövlət sərhədini pozmaq" ittihamı ilə 6 ay həbs cəzasına məhkum edilmişdilər. Həbsdə saxlanıldıqları müddət 6 aydan çox olduğuna görə cəza müddəti bitmiş hesab edilib. Bu arada məlum olub ki, Ermənistana təhvil verilən diversantların hamısı eyni bölgədəndir. Ermənistan mətbuatının yazdığına görə, 3 iyul 2021-ci il tarixində Bakıdan İrəvana aparılan erməni hərbçilərin hamısı Şirak bölgəsinin sakinidir. Onu da xatırladaq ki, əldə edilmiş razılığa əsasən, 2021-ci il iyunun 12-də Ermənistanın Ağdam rayonu üzrə 97 min tank və piyada əleyhinə minanı özündə əks etdirən xəritələri Azərbaycan tərəfinə təqdim etməsi müqabilində, saxlanılan 15 nəfər erməni Azərbaycan-Gürcüstan sərhədində Gürcüstan nümayəndələrinin iştirakı ilə Ermənistana təhvil verilib. Hesab olunur ki, xəritələrin növbəti partiyasının verilməsi Azərbaycanın gələcəyi üçün olduqca önəmli hadisədir. Rusiyalı politoloq Oleq Kuznetsov sosial şəbəkə hesabında qeyd edib ki, son prosesdə Azərbaycan həm də Rusiyanın xilaskarına çevrilib: “Füzuli və Zəngilandakı minalanmış ərazilərin xəritələrinin Rusiya vasitəsilə Azərbaycana verilməsi və bundan əvvəl də Ağdam üçün oxşar xəritələrin ABŞ və Gürcüstanın vasitəçiliyi ilə Bakıya ötürülməsi birmənalı şəkildə sübut edir ki, Kreml bölgədəki əvvəlki təşəbbüsünü gündən-günə itirir. Kreml yavaş-yavaş Cənubi Qafqazda siyasi manipulyasiya obyektinə çevrilir ki, ona ondan asılı olmayan prosesə qoşulmağa və iştirak etməyə icazə verilir. Azərbaycanın bu xəritələri Ermənistandan diversantlar müqabilində və ya köhnə sxemdə olduğu kimi Gürcüstan üzərindən ala biləcəyinə dair heç bir şübhə yoxdur. Bu da Kremlin açıq-aşkar alçaldılması və müharibədən sonra Dağlıq Qarabağdakı gücsüzlüyünün daha bir sübutu olardı. Lakin Bakı belə bir demarşa getmədi və ehtiyatla Rusiyaya sülhməramlıların komandanı kimi təmsil olunmanın simasında taksi sürücüsü rolunu oynamasına və mövzudan kənarlaşmamasına, əksinə, iştirakına icazə verdi”. O qeyd edib ki, indi Bakının Kremli Qarabağ məsələlərində ağıllı şəkildə manipulyasiya etdiyi, onu öz qaydaları ilə oynamağa məcbur etdiyi, eyni zamanda Kremlin öz iradəsini yeritdiyi və şərtlərini qoyduğu görüntüsünü yaratdığı tamamilə aydındır: “Ancaq bu gün Bakı təkcə Kremli deyil, həm də diversantlar müqabilində minalanmış ərazilərin xəritələrini ötürmək üçün alternativə sahib olan İrəvanı idarə edir. İrəvan qəfildən inadlaşıb yalnız Gürcüstan ərazisindən keçərək xəritəni dəyişməyə hazır olduğunu desəydi, o zaman mübadilə general Muradovun iştirakı olmadan baş verəcəkdi. Bu isə Muradovun yuxarıya çox da xoş olmayan hesabat verməsi demək idi və bundan sonra Kreml 10 noyabr 2020-ci il tarixli sazişdən çıxmalı olacaqdı. Azərbaycan və Ermənistan ona mərhəmət göstərməyə qərar verdilər və bununla da bir daha göstərdilər ki, bu sənədin icrası hələ davam edir. Kreml Qarabağın Azərbaycana inteqrasiya prosesini ləngitməməli, bu başağrısını dayandırmaq üçün prosesi sürətləndirməlidir. Cənubi Qafqazda Moskva getdikcə daha çox fakt qarşısında qalır, artıq nə etmək və necə etmək lazım olduğu soruşulmur. Kreml artıq Azərbaycanın öz gücünə və müstəqil şəkildə öz zövqünə, iradəsinə görə tarix yaratmağı ilə barışıb. Sadəcə, bir vəziyyəti başa düşə bilmir və ya başa düşmək istəmir: Azərbaycanda son iki əsrdə İmperiya/Sovet/Rusiya hökumətinin dəstəyi ilə ermənilərin əlindən əziyyət çəkməyən bir ailə belə yoxdur. Azərbaycanlılar Tanrı tərəfindən qorunan Rusiya xalqını bağışladılar və kin saxlamırlar, amma səlahiyyətliləri yox. Buna görə də, Kreml istəsə də, istəməsə də, azərbaycanlılar ermənilərə bütün bəla və bədbəxtliklərinə görə qarşılığını verəcəklər. Həm də tarixi bir şansa sahib olduqları müddətdə və bunu İrəvanın etdiyi kimi Rusiyadan dilənməyəcəklər. Burada intiqamdan deyil, yalnız kiminsə xoşuna gəlib-gəlməməsindən asılı olmayaraq, vaxtı artıq gələn ədalətdən danışırıq.
Ermənistan heç vaxt Qafqaz İsveçrəsinə çevrilməyəcək, bunun İrəvanda xəyallarını qurmağı xoşlasalar da. Bu istək yavaş-yavaş və davamlı olaraq çürüməyə və Azərbaycan faktoruna görə tamamilə tənəzzül etməyə davam edəcək. Bu proses bir müddət ləngiyə bilər, amma dayandırıla bilməz. Ölməkdə olan Ermənistanın reanimasiyasının tamamilə qeyri-mümkün olduğunu və Bakının “yaxşı əllərinə” verməyin vaxtı gəldiyini başa düşmək üçün Kreml daha nə qədər pul, vaxt, vəsait və səy sərf etməlidir?”
Nahid SALAYEV
