Bu gün Azərbaycan Ermənistanla yekun sülh müqaviləsinin imzalanmasında maraqlı tərəf qismində çıxış etdiyini bütün dünya ictimaiyyətinin diqqətinə çatdırır. Rəsmi Bakı hesab edir ki, Qarabağ məsələsi həll edildikdən sonra Ermənistanla yekun sülh müqaviləsinin imzalanması, ikitərəfli münasibətlərin qurulması üçün heç bir əngəl qalmayıb. Elə bu səbəbdən Azərbaycan Ermənistana ikitərəfli danışıqlar təklif edir.
Bakıdan İrəvana unikal təklif...
Xatırlatmaq yerinə düşərdi ki, Azərbaycanın xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov Qara Dəniz İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatına üzv dövlətlərin Xarici İşlər Nazirləri Şurasının 43-cü iclasında Bakının Ermənistana sərhədin delimitasiyası və demarkasiyası ilə bağlı ikitərəfli müzakirələrə başlamağı təklif etdiyini bildirib. Nazir bu xüsusda qeyd edib: “Azərbaycan Ermənistanın müsbət reaksiyasını gözləyir. Ermənistanda revanşist ritorika ilə müşayiət olunan Azərbaycana qarşı nifrət ciddi narahatlıq doğurur”.
Ekspertlər qeyd edir ki, İrəvan Bakının ikitərəfli danışıqlar barəsində fikirlərini qəbul edəcəyi halda bu, iki ölkə arasında mühüm bir ilk proses olacaq. Məsələ burasındadır ki, indiyə qədər iki ölkə arasında istənilən danışıqlar üçüncü tərəfin vasitəsilə həyata keçirilib. Amma Azərbaycan bu praktikaya son qoyulmasını təklif edir. Düzdür, Azərbaycanla Ermənistan arasında bu vaxta qədər hər hansı birbaşa təmas olmayıb. Ötən il baş verən Vətən müharibəsindən sonra isə Rusiyanın iştirakı ilə üçtərəfli sazişlər bağlanıb. Lakin ekspertlərin fikrincə, artıq Ermənistanla Azərbaycan arasında birbaşa təmasın qurulması ciddi zərurətdir. Bunun üçün bütün ilkin şərtlər də var. İlk növbədə o baxımdan ki, Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü təmin edib. İndi əsas məsələ Ermənistanla sərhədlərin müəyyən edilməsidir. Elə bu fonda Azərbaycan Ermənistanla sərhədin delimitasiya və demarkasiyası məsələsini gündəmə gətirib, heç bir şərt qoymadan Ermənistanı bu məsələni ikitərəfli qarşılıqlı müzakirələrlə həll etməyə çağırır. Bu baxımdan xarici işlər naziri Ceyhun Bayramovun təklifi olduqca aktual xarakter daşıyır. Ermənistan üçüncü tərəf olmadan Azərbaycanla sülh müqaviləsi imzalaya, sərhədin delimitasiya və demarkasiyası məsələsini həll edə, Zəngəzur dəhlizinin açılmasını reallaşdıra bilər.
Hələlik görünən budur ki, Azərbaycandan fərqli olaraq, Ermənistan hələ də lazımi qətiyyət nümayiş etdirə bilmir. Bunu Ermənistan parlamentinin “Mənim addımım” fraksiyasının üzvü Ruben Rubinyanın açıqlaması da təsdiq edir. O iddia edir ki, Ermənistan təzyiq altında Azərbaycanla heç bir sülh müqaviləsi imzalamayacaq. Rubinyan Zəngəzur dəhlizinin Ermənistanın suveren ərazisindən keçərək reallaşmayacağını da qeyd edib: “Dünyada Azərbaycan və Türkiyədən başqa heç bir ölkə Zəngəzur dəhlizinin reallaşmasından danışmır”. Halbuki, Zəngəzur dəhlizinin açılması Qafqazda maraqlı qüvvələrin, o cümlədən Rusiyanın da xüsusi maraq dairəsində yer alır. Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov türkiyəli həmkarı Mövlud Çavuşoğlu ilə Antalyada baş tutan görüşündən sonra bu xüsusda qeyd edib: “Rusiya əmindir ki, bölgədəki ölkələrin və qonşuların, o cümlədən Türkiyə və Rusiyanın iştirakı ilə nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması, Zaqafqaziyada çoxşaxəli iqtisadi əməkdaşlığın təşviqi üzrə səylər Qarabağda vəziyyətin hərtərəfli sabitləşməsinə xidmət edəcək. Cənubi Qafqazdakı vəziyyəti, Qarabağ münaqişəsinin nizamlanması istiqamətində keçən il noyabrın 9-da və bu il yanvarın 11-də əldə olunan razılaşmaları ətraflı müzakirə etdik. Bakı və İrəvana inam tədbirlərinin gücləndirilməsi də daxil olmaqla, münasibətlərin normallaşdırılması üzrə praktik məsələlərdə kömək etmək məqsədilə səylərimizi əlaqələndirmək üçün razılığa gəldik. Biz atəşin dayandırılması və bütün hərbi əməliyyatlara nəzarət edilməsi üzrə Azərbaycanın Ağdam rayonunda yaradılan Türkiyə-Rusiya Birgə Monitorinq Mərkəzinin fəaliyyətindən məmnunuq”.
Sülh müqaviləsi Ermənistanın sabitliyi və inkişafı üçün vacibdir
Ermənistan bu gün onu da nəzərə almalıdır ki, sərhəd məsələsi iki ölkə arasında həll oluna bilər. Yəni sərhədin müəyyən edilməsi iki ölkə tərəfindən həyata keçirilir. Bu səbəbdən üçüncü dövlətin bu məsələyə qarışmasına lüzum yoxdur.
Hazırda Ermənistan qeyd edilən məsələdə daha çox Rusiyadan ehtiyat edir. Lakin İrəvan nəzərə almalıdır ki, Rusiyanın vasitəçiliyi olmadan Gürcüstan və ABŞ-ın vasitəçiliyi ilə erməni diversantlarla mina xəritələrinin dəyişdirilməsi həyata keçirilib. Bu proses ümumiyyətlə hər hansə vasitəçi olmadan da davam etdirilə bilər. Həm də Gürcüstan vasitəsilə erməni diversantların xəritələrə dəyişdirilməsi və Rusiyanın buna mane olmaması göstərdi ki, gələcəkdə bu istiqamətdə ikitərəfli addımlar atıla bilər. Ona görə də İrəvan Bakının ikitərəfli danışıqlar təklifini adekvat qiymətləndirməlidir. Bundan başqa, Rusiya artıq Nikol Paşinyan iqtidarından özü üçün hər hansı təhdid görmür. Bu səbəbdən onun Azərbaycanla ikitərəfli danışıqlara getməsinə də maneə yaratmayacaq. Bunu rus ekspert Modest Kolerov da xüsusi olaraq vurğulayır. Onun sözlərinə görə, Paşinyan hakimiyyətə birmənalı olaraq Rusiyanın əleyhinə olan siyasətçi kimi gəlib, amma reallıq onu Ermənistanın təhlükəsizliyinin təmin edilməsində Rusiyanın mühüm rolunu qəbul etməyə məcbur edib: “Paşinyanın artıq Rusiyanın əleyhinə olmadığına heç bir şübhə yoxdur. Seçicilərin cəmi 25%-i dəstəkləmiş olsa da, Paşinyanın yeni qələbəsi onun bu siyasətin davam etdirilməsi üçün mandatı olduğunu göstərir. Rusiya olmadan Ermənistan dövlətinin gələcəyi yoxdur. Bundan başqa, Paşinyan bilməlidir ki, Qarabağda çox şey Rusiya sülhməramlılarının mandatının uzadılıb-uzadılmayacağından asılı olacaq. Mənə bu aydın deyil ki, onlar qalacaq, ya yox. Bundan başqa, bütün amillərlə yanaşı, bu, müstəsna olaraq İlham Əliyevdən asılıdır”.
Real vəziyyətin təhlili göstərir ki, ikitərəfli danışıqlara başlanılması, sülh müqaviləsinin imzalanması Ermənistana daha çox lazımdır. Onsuz da Azərbaycan öz torpaqlarını azad edib və artıq delimitasiya, sərhəddə müvafiq infrastrukturun bərpası işlərinə başayıb. Ermənistan bunlara qarşı hər hansı addım atmağa cəhd edəcəksə, o zaman Azərbaycan ordusunun qarşısını nə Rusiya sülhməramlısı, nə də ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrləri ala biləcək. Bunu da Ali Baş Komandan dəfələrlə vurğulayıb. Ermənistanın da bunu nəzərə alması onun xeyrinə olardı. Azərbaycanın xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov Bakıda qırğızıstanlı həmkarı Ruslan Kazakbayevlə birgə keçirdiyi mətbuat konfransında bu fonda bildirir: “Qonşu dövlətlərə qarşı qanunsuz tələblərin irəli sürülməsi və bu cür addımların atılması siyasətinin heç bir perspektivi yoxdur. Ermənistanda bunun əksini düşününlər varsa, 30 illik təcavüz siyasətinin nəticəsi olaraq bugünki vəziyyətə nəzər salsınlar və nəticə etibarilə bunun Ermənistana nə verdiyini özləri təhlil etsinlər”. Nazir təcavüz siyasətinin bumeranq effekti verdiyini bildirib: “Biz uzun illər deyirdik ki, təcavüz siyasətinin sonu yoxdur, qonşularla münasibətlər normallaşmalıdır, ölkələr arasında beynəlxalq sərhədlər müəyyən edilməlidir. Ermənistan cəmiyyəti də bu siyasətin ağır nəticəsini görür”.
Ermənistana son şans verilib
Ermənistan onu da qəbul etməlidir ki, bundan sonra onun Qarabağ məsələsinə hər hansı formada təsir etmək imkanları da yoxdur. Bu xüsusda Modest Kolerov da maraqlı fikirlər səsləndirir: “Ermənistanın Qarabağın gələcəyinə təsir etmək üçün heç bir imkanı yoxdur. Ermənistan tarixi məğlubiyyətə uğrayıb. Ermənistandakı revanş çağırışları isə “psixo-terapevtik” haldır. O da unudulmamalıdır ki, Paşinyan kiminsə Rusiyanı əvəz edə və onun təhlükəsizliyinin zamini ola biləcəyinə və digər utopik ideyalara ümid edir. Buna görə, yaxın gələcəkdə Rusiya bazaları Gümrüdən və Erebunidən çıxarıla bilər. Hazırda artıq bu bazalara heç bir ehtiyac yoxdur. Abxaziya və Cənubi Osetiyada Rusiya hərbi bazaları qurulduqdan sonra Ermənistana ehtiyac yoxdur. Kollektiv Qərb isə Ermənistanın təhlükəsizliyini təmin edə bilməz və etmək istəməz.
İndiki halda Ermənistan öz dövlətçiliyinin ardıcıl olaraq məhv edilməsi yoluna qədəm qoyub və bu, təkcə sonuncu müharibənin təsiri deyil. Qarabağ amili Ermənistanın xarici siyasi çəkisinin 99%-ni təşkil edirdi. İndi isə Qarabağ yoxdur”. Belə şəraitdə Ermənistan Azərbaycan qarşısında daha gücsüz durumda olduğunu qəbul etməlidir. Digər tərəfdən, Bakı erməniləri birgə yaşamağın mümkünlüyünə inandırmaq üçün müharibədən sonra kifayət qədər addımlar atıb. İndi növbə Ermənistanındır. Bu ölkə ya Azərbaycanla əməkdaşlığa gedib normal inkişaf yoluna çıxmalı, ya da birdəfəlik məhv olmaq yolunu seçməlidir. Erməni ekspert Metaxa Akopyan da qeyd edir ki, həqiqətən İrəvanın başqa yolu yoxdur: “Bunu hakimiyyət də bilir. Sadəcə, indi Ermənistan hakimiyyəti teatr tamaşası göstərir. Şübhəsiz ki, Ermənistan Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü rəsmi səviyyədə tanıyacaq. Bizim başqa yolumuz da yoxdur.
Azərbaycan hakimiyyəti bəyan edir ki, sülh sazişinin imzalanması vacibdir. Paşinyan bütün bunları imzalayacaq və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıyacaq. Bu artıq bəllidir”. Elə rusiyalı ekspert Viktor Nadein-Rayevski də eyni fikirdədir: “İrəvan Ermənistan-Türkiyə, o cümlədən Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinə dair bütün iddialarından və tələblərindən tamamilə imtina edəcək. Ermənistan sülh və həmrəylik şəraitində yaşamaq istəyirsə, qonşularına olan iddialarından əl çəkməlidir. Yaxın zamanlarda bütün sərhəd məsələləri tənzimlənəcək, Naxçıvan və Azərbaycanı birləşdirən Zəngəzur dəhlizi qurulacaq”.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikası Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə çap olunur.
