44 gün davam edən Vətən müharibəsində qazandığı möhtəşəm qələbədən sonra Azərbaycan üçün indi əsas məsələ regionda kommunikasiya əlaqələrinin bərbası, xüsusən də Naxçıvan dəhlizinin açılmasıdır. Hesab edilir ki, qələbə nəticəsində işğaldan azad edilmiş ərazilərin ölkənin ümumi iqtisadiyyatına reinteqrasiyası, yeni beynəlxalq və regional nəqliyyat-logistika dəhlizlərinin imkanlarından faydalanmaq Azərbaycanın inkişafına böyük təkan verəcək. Bundan qazanan tərəflərdən biri də Ermənistan özü olacaq. Çünki ölkə iqtisadi blokadadan çıxıb inkişaf yoluna qədəm qoya biləcək.
Xatırldaq ki, ötən il noyabrın 10-da Qarabağda hərbi əməliyyatların bitməsi və atəşkəs barədə Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya liderlərinin imzaladıqları birgə bəyanatda da Naxçıvan dəhlizinin açılması məsələsi yer alıb. Bəyanatda bildirilir ki, bölgədəki bütün iqtisadi və nəqliyyat əlaqələri bərpa edilir. Ermənistan tərəfindən vətəndaşların, nəqliyyat vasitələrinin və yüklərin hər iki istiqamətdə maneəsiz hərəkətinin təşkili məqsədilə təhlükəsizliyə zəmanət verilir. Nəqliyyat əlaqəsi üzrə nəzarəti Rusiyanın Federal Təhlükəsizlik Xidmətinin sərhəd xidmətinin orqanları həyata keçirir. Tərəflərin razılığı əsasında Naxçıvanla Azərbaycanın qərb rayonlarını birləşdirən yeni nəqliyyat kommunikasiyalarının inşası təmin ediləcək. Bütün bunlar regionun inkişafında yeni mərhələnin başlanması deməkdir. Amma məsələnin narahatlıq yaradan tərəflərindən biri Ermənistanda bəzi qüvvələrin razılaşmaya qarşı çıxmasıdır. Bu xüsusda Türkiyənin “Habertürk” portalı yazır: “44 gün davam edən İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra Dağlıq Qarabağda və bütün bölgədə nəqliyyat infrastrukturunun açılması ilə bağlı anlaşma əldə edilib. İştah qabardan bu böyük layihələrin həyata keçirilə bilməsi üçün qollarını çırmalayan Rusiya, Azərbaycan və Ermənistanın baş nazir müavinlərinin iştirakı ilə Moskvada önəmli bir toplantı keçirildi.
Gündəliyin əsas məsələsi “Qarabağ-Naxçıvan” quru yolu əlaqəsinin və bölgə təhlükəsizliyinin necə təmin olunacağı idi. Ermənistan tərəfi topu auta – kənara atmaq niyyətində olsa da, bu toplantının keçirilməsi önəmli idi.
Ancaq bunu qeyd etmək lazımdır ki, İrəvan administrasyası, “Qarabağ-Naxçıvan” xətti açılmasın deyə, “ipə un sərmə”yə davam edəcək. Bu durumda Ankara-Moskva xəttində intensiv diplomatik hərəkətlilik tələb olunacaq. Rusiya, Azərbaycan və Ermənistanın baş nazir müavinləri Aleksey Overçuk, Şahin Mustafayev və Mqer Qriqoryanın ilk üçlü toplantısı tamamilə nəqliyyat məsələsinə həsr edildi. Rusiya və Azərbaycandan olan diplomatik qaynaqlardan alınan məlumatlara görə, İrəvanın əsir düşən azərbaycanlı hərbçilərin təhvil verilməsilə bağlı hərəkətsizliyi və bir çox məsələdə ağır hərəkət etməsi Bakıda sərt reaksiyaya səbəb olur. Buna baxmayaraq, siyasi həll və təhlükəsizliyin təmin olunması ilə əlaqədar problemlər gərginliyin artırılmaması üçün toplantıda müzakirə olunmadı. Cənubi Qafqazda nəqliyyatın canlandırılması məsələsi yalnız iştirakçı ölkələri deyil, eyni zamanda qonşu dövlətlər olan Gürcüstan, Türkiyə və İranı da əhatə edir. Lakin hər bir tərəf üçün müəyyən müsbət və mənfi yönləri olan, iqtisadi üstünlüklərlə birlikdə siyasi və təhlükəsizlik risqləri daşıyan dəmir yolu və avtomobil nəqliyyatının başladılmasında bir neçə alternativ variantın mövcud olması problem yaradır. SSRİ dövründən bəri Azərbaycan torpaqlarından Ermənistan torpaqlarına iki giriş olub. Sovet Rusiyası bu iki yolu strateji bir xətt olaraq cızmışdı. Bunların hər ikisi də Azərbaycanın ehtiyac duyduğu Naxçıvan vasitəsilə Türkiyəyə keçidi təmin edir. Ancaq Ermənistanın bu xətlərlə bağlı heç bir hazırlığı yoxdur. Şimal marşrutu İcevan və İrəvandan, cənub marşrutu isə Zəngilandan keçir. Əldə edilən məlumatlara görə, ermənilər Azərbaycanın şimal yolundan istifadə etməsini istəyir. Azərbaycan isə Ermənistanın kiçik bir parçasını, yəni Mehri dəhlizini içinə alan, azad edilmiş bölgələrdən keçən cənub yoluna üstünlük verir. Azərbaycan tərəfinin seçdiyi yolun təhlükəsizliyin təmin edilməsinə daha çox töhfə verəcəyi söylənilir. İrəvan isə canlandırılması daha asan olacaq şimal marşrutunun daha əlverişli olacağı görüşündədir. Çünki bu yolun böyük bir qismi işlək haldadır. Ermənilərə görə, Azərbaycan üzərindən quru yolu nəqliyyatı qazanc verəcək bir seçim deyil. Çünki bu marşrut Gürcüstan üzərindən Rusiyaya gedən yoldan 900 km daha uzundur. Xülasə, erməni tərəfi Naxçıvan-Qarabağ-Azərbaycan yolunun açılmaması üçün çətin variantları ortaya qoymağa çalışır. Bu durumda Rusiyanın seçimi müəyyənedici olacaq. Ermənistanın sabiq prezidenti Serj Sarkisyanın rəhbərlik etdiyi Respublika Partiyası bu məsələdə olduqca sərt mövqedədir. Hətta baş nazir Nikol Paşinyanın istefaya göndərilməsilə bağlı verilən vədlərin bir qismindən geri addım atıla biləcəyi görüşündədirlər. “Çiçəklənən Ermənistan” Partiyasının üzvü Arman Abovyan da “Əsirlərin qaytarılması məsələsi həll edilmədən hansı nəqliyyatdan, hansı yoldan söhbət gedə bilər” deyərək, yol məsələsinin dayandırılmasını istəyir.
Ermənistan müxalifətinin lideri Vazgen Manukyan isə Moskvada baş nazir müavinlərilə keçirilən görüşdən öncə, Nikol Paşinyanı konstitusiya yolu ilə vəzifədən uzaqlaşdırmaq mümkün olmadığı halda, “üsyan çıxarma”nın lazım gələcəyini açıqlayıb. O da var ki, Moskva və Ankara arasında gedən diplomatik bazarlıqların yekununda atəşkəsdən sonra Ağdamda birgə müşahidə mərkəzinin qurulması Türkiyənin bölgənin ən kritik probleminin həllində iştirak etməsini və bölgədə öz nüfuzunu genişləndirməsini təsdiqetmə təşəbbüsüdür. Nəticə etibarilə Türkiyə – Qarabağın tam mərkəzində və hələ ki, Bakının müharibədən sonra nəzarət altına aldığı yerlərdə olmasa da – münaqişə bölgəsindəki hərbi varlığını legitimləşdirə bildi. Yəni erməni tərəfi Naxçıvan-Qarabağ-Bakı xətti açılmasın deyə nə qədər “ipə un sərsə” də, bir nöqtədən sonra Türkiyə-Rusiya xəttindəki intensiv diplomatik hərəkətlilik Ermənistanı buna məcbur edəcək. Məsələnin həll yolu cənub marşrutu olarsa, bu, Türkiyə-Azərbaycan yaxınlaşmasına xidmət edəcək və Türkiyənin Qafqaza açılan qapısı olacaq. Lakin Ermənistanın təklif etdiyi kimi şimal yolu açılarsa, – Rusiyanın niyyətinin də bu yöndə güclü olduğu söylənilir, – o zaman işlər daha da çətinləşəcək”.
Ramil QULİYEV
