V.İ.Vernadski adına Krım Federal Universiteti ilə regional erməni milli-mədəni mərkəzinin (O.A.Qabrielyan, Q.L.Muradyan, Q.R.Akopyan...) birgə təşkil etdiyi (sentyabr, 2019-cu il) “Krım-Ermənistan: qarşılıqlı əlaqələrin tarixi və gələcəyi” mövzusundakı elmi konfransda həm də “Ermənilər Böyük Vətən müharibəsində Krımın azad edilməsi döyüşlərində” kitabının təqdimatı keçirilib.
Həmin tədbirdən bir il sonra Azərbaycanda başlayan Vətən müharibəsində Krım yarımadasındakı hay sürüsü silahlanaraq işğalçı ordunun tərkibində iştirak edib, Qarabağ və onun ətraf bölgələrində gedən döyüşlərdə Ermənistan ordusu və separatçı-terrorçu quldurlarla birlikdə vuruşublar. Silahlı hay dəstələrinin yığılması və Qarabağ cəbhəsinə göndərilməsi (150 nəfər) qondarma “Krım Respublikası”nın “rəhbəri” Sergey Aksenovun dəstəyi ilə Simferopol (Rusiya çarı I Pavel Petroviçin (1754-1801) dövründə “Ağ Məscid” adlanıb), Evpatoriya (qədim skiflərin qala şəhəri - “Gözlü ev”), Feodosiya (“Kafa”), Yalta, Sevastopol (yunanca “Müqəddəs şəhər”, dağıdılmış bu şəhərin yerində salınıb, türkcə “Ağ Yar” (“Ağ şəhər”) adlanıb) şəhərlərində yuva qurmuş hay kilsəsinin və “Krım ermənilərinin Cəmiyyəti”nin sədri Anuşavan Danielyanın (1995-1998-ci illərdə Krım Muxtar Respublikasının Ali Radasının sədr müavini olub) rəhbərliyi altında həyata keçirilib.
Təbii ki, əzəli türkdilli tayfaların (hun, qıpçaq, peçeneq, xəzər, sak, skif, bulqar, karaim, noqay...) ittifaq birliklərinin e.ə. II-I minilliklərdə dövlətləri mövcud olmaqla Qara, Azov və Xəzər dənizlərinin şimal hissələrini tutan Kimmer-Skit çarlığı, Sak-Xəzər xaqanlığının ərazilərinə (Dunay çayının mənsəb hissəsinə, Krım, Taman və Kerç yarımadalarına, Qara dənizin şimal və şərq sahillərinə, Don çayı hövzəsinə, Volqa çayının aşağı axarlarına) Balkan yarımadası və Frakiyadan köçürülənlər sırasında həmin ərazilərə əsasən e.ə. II-I minilliklərdə Bizans-Misir, Bizans-İran müharibələrində əsir kimi ələ keçirilərək sürgün edilmiş protohay (amxar, tiqran, tiqrau, tiqr, nairi..) qəbilələri də olub.
Eramızdan əvvəl I minillikdə Aralıq dənizinin ada və yarımadalarında koloniyalarda məskunlaşdırılan bu protohay ibtidai insan sürüsü həm də iri dövlətlərin təmas-sərhəd xətlərində, cəbhə səngərlərində ön sıralarda yerləşdirilməklə, onlardan kəşfiyyat-cəsus əməliyyatlarında da geniş istifadə olunub.
I minilliyin ikinci yarısında isə Göy türklərin Asiyadan uzanan yollarının -məkanlarının Şərqi Avropada sərhədlənən əraziləri Roma-Yunan və Sasani imperiyasının Dunay-Dnepr çayları, Qara dəniz hövzələrində kəsişdiyindən, qanlı savaşların meydanı da bu yerlər olub. Təbii ki, bu döyüşlərin əks tərəfindəki silahlı tör-töküntülər sırasında prothay sürüsü də olub ki, sonradan onlar bu yerlərdə də ilişib qalıblar.
Kimmer-Skif çarlığı ilə aparılan uzunmüddətli hərbi qarşıdurmalar da ilk növbədə Şərqi Afrikadan Aralıq dənizi hövzəsinə (Peleponnes və Balkan yarımadalarına) yerləşdirilmiş qəbilə-tayfa birliklərinin - “Dəniz xalqları”nın, eləcə də protohay sürüsünün etnogenezisində mühüm rol oynamış qəbilə-tayfaların (şerdanlar, tirsenlər, turşalar, çakkallar, danunlar, şakaleşalar, axeylər, qaromantılar, lukulər, tiqaular, danaylar...) köçü e.ə. XIII-XII əsrlərdə baş verib. Balkanlardan Xəzər dənizinədək uzanan bu köç yolunun yaranma səbəbləri - faciələri, böyük dövlətlərin (Roma, Yunan, İran, Misir...) siyasi-hərbi qarşıdurmalarla bağlı olan bu tarixi miqrasiyanın nəticələri, ictimai-sosial münasibətlərin yenilənməsi, məskunlaşma areallarının təbii-coğrafi şəraiti... barədə antik dövrün Roma, Yunan filosofları və tarixçilərinin əsərlərində, yunan mifologiyasında (yunan mütəfəkkirləri Hesiodun (e.ə. VIII-VII əsrlər) tərənnüm (mərasim) mahnılarında, “Zəhmətlər və Günlər” poemasında; Homerin (e.ə.VIII əsr) “Odisseya” poeması, XI mahnının 14 sətrində; Esxilin (e.ə. 525-456-cı illər) “Farslar” faciə əsərində; Sofoklun (e.ə. 496-406) “Filoktet” eposunda; Evripidin (e.ə.480-406) “Peliada” dramında səhnə; e.ə. XIV əsrə aid “Arqonavtlar haqqında” eposda; Herodotun (e.ə.484-425) “Tarix” kitabı; Strabonun (e.ə.64-e.24) “Tarix” və “Coğrafiya” əsərlərində; e.ə. I minilliyə aid Assuriya kitabələrində; “Kuyunciks məktublarında”...), eləcə də digər tədqiqatçıların nəşrlərində (alman tarixçisi-dilçisi H.Riksin (1926-2004) “Hind-Avropa dil aiıləsinə mənsub olan xalqların Kiçik Asiya yarımadasında məskunlaşması barədə” tədqiqat əsərləri; amerikalı şərqşünas, Çikaqo Universitetinin professoru A.Olmstedin (1880-1945” “Fars imperiyasının tarixi” kitabı (1945); rus tarixçi-dilçiləri L.A.Qindin (1928-1994) və V.L.Tsımburski (1957) “Herodot və Şərqi Aralıq dənizinin tarixi” əsəri; rus tarixçisi L.A.Elnitskinin (1907-1979, “Roma dövrü Qara dəniz hövzəsinin tarixi və coğrafiyası”nın tədqiqatçısı) “Avrasiya çöllərinin skifləri” kitabı (1977); A.İ.İvançikin (1965, rus tarixçisi, “Kimmerlər. Ön Asiya” (1989), “E.ə. VIII-VII əsrlərdə qədim şərq sivilizasiyası və çöl köçəriləri” (1996), “Kimmerlər və skiflər” (2001), “E.ə.VIII-VII əsrlərdə şimali Qaradəniz hövzəsinin yeni kolonizasiyası” (2005) mövzusunda tədqiqatlar...) geniş yer verilib.
Bu əsərlərin məlumatına görə, həmin köç və hərbi-siyasi qarşıdurmalar zamanı həm də Avropada ən qədim və birinci sivilizasiya ocağı (e.ə. XIV-XI əsrlər boyu) Krit adasındakı Mikena arxitektura, mədəniyyət və antik memarlıq nümunələri dağıdılıb, bütün maddi-mənəvi irs yandırlaraq məhv edilib.
Üç dəniz hövzəsinə birbaşa əlverişli çıxışı olan geniş düzən əraziləri tutan, zəngin, münbit torpaq ertiyatlarına, beynəlxalq iqtisadi-ticarət və nəqliyyat əhəmiyyətinə malik əski türk dövlətlərinə qarşı başladılan “Böyük köç”ün əsas məqsədi, həmçinin, Yunan-Roma imperiyasına üstün hərbi-siyasi mövqe qazandırmaq və Türk dövlətləri ərazilərinin qərbi Avropaya doğru genişlənməsinin qarşısının alınması di. Çünki bu hövzə həmin dövrün iri dövlətlərinin sərhəd hüdudlarını əhatə etməklə yanaşı, beynəlxalq əhəmiyyətli iqtisadi-ticarət yollarının da kəsişən hissəsi üzərində (nəqliyyat dəhlizində) yerləşirdi.
XV əsrdə yeni nəsil hay sürüsünün Qara, Azov və Xəzər dənizi ətrafına kütləvi axını Rusiya dövlətinin sərhədlərinin Osmanlı Türkiyəsinin və Azərbaycan dövlətinin əraziləri hesabına genişləndirilməsi siyasətinə uyğun keçirilən hərbi əməliyyatlarda iştirak etmələri ilə bağlıdır. Çünki Roma-Yunan ittifaqı Rusiya ilə birlikdə ilk növbədə Osmanlı Türkiyəsinə yönəlik yeni mütəffiqlikdə maraqlı idi.
Bu baxımdan əlverişli tarixi-coğrafi məkanlar kimi Karpat dağlarının cənub hissəsi, Qara dənizin Krım (Kərim) və Azov dənizinin Kerç (Keç, “Kimmerlərin Bosforu” ) - Taman yarımadaları hövzələri həmin hüdudlara daxil edilmiş, “Böyük köç” yolunun üstündə yerləşmiş, nəticədə yunan, assur, protohay... tayfaları bu yerlərdə daha çox məskunlaşmışdılar.
Təbii-coğrafi və ictimai-iqtisadi amillərin doğurduğu bu miqrasiya prosesi həm də aşağıdakı siyasi-hərbi və strateji məqsədlərin nəticəsi idi:
- münbit torpaqları, zəngin təbii ehtiyatları, quru və dəniz yolu şəbəkələrinə malik əraziləri əhatə edən coğrafi mövqeyə yiyələnmək;
- iri dövlətlərin kəsişdiyi hüdudlarda yerləşməklə öz niyyətlərinə çatmaq üçün tərəflərin imkanından yararlanmaq;
- regional münaqişə ocaqlarının inkişafına həssas olan bölgələrə doğru arasıkəsilməz miqrasiyaları keçirmək;
- ilk növbədə mistik-dini təlimlərə və maddi-mədəniyyət irs nümunələrini mənimsəməklə təsir hüququna yiyələnmək.
Daha vacib bir cəhət odur ki, Azov dənizi əhatəsinə e.ə. II-I minilliklərdə qədim Hindistana Şərqi Afrikadan miqrasiya etmiş protohay qəbilə-tayfa tirələrindən oluşmuş toplum (yerli meotlara və sindlərə assimlyasiya olunmaqla, təsadüfi deyil ki, Herodot Azov dənizini xəritəsində Meotida kimi göstərir) da köçürülüb, slavyan və vikinqlərin tərkibində kimmerlərə, sarmatlara, saklara, skiflərə qarşı döyüşlərdə iştirak edibr, e.ə. V əsrdə mövqelərini xeyli dərəcədə gücləndiriblər.
Antik dövrün bu tarixi-coğrafi hadisələrinin geniş təsvirinə qədim Roma şairi, yazıçısı Ruf Fest Avienin (305-375) “Antik coğrafiya”, “Qafqaz və skiflər haqqında məlumat” əsərində də yer verilib, Roma ictimai xadimi və sərkərdəsi (imperator Oktavian Avqustun (e.ə.63-e.14) kürəkəni) Mark Vipsani Aqrippin (e.ə.63-12) tərtib etdiyi “Dünyanın xəritəsi”ndə təsvir edilib. Və bildirilir ki, meotlar, sandlar qədim Albaniyanın dağlıq ərazilərində (indi “Ermənistan” adlanan hissədə) də yerləşə, yerli qəbilə-tayfa birlikləri ilə birgə yaşayış tərzinə yiyələnə biliblər.
Göründüyü kimi, Balkan və Hindistan yarımadalarından protohay sürüsünün Karpatlardan tutmuş Xəzər dənizinədək düzən və dağlıq ərazilərdə, eləcə də Kiçik Asiya yarımadasında e.ə. I minillikdə məskunlaşması onların ictimai-siyasi tələbləri baxımından regional güc dövlətlərinin hədəflərinə uyğunlaşdırıldığı üçün onların mövqeyi davamlı xarakter alıb.
İstər Qara dənizin şimal, istərsə də cənub hissələrindəki mövcud olmuş Kimmer-Skit (Sak)-İber (Kolxida)-Alban dövlətlərinin ərazilərində yerləşdirilən hay sürüsü əvvəlcə öz niyyətlərini reallaşdırmaq üçün Roma-Bizans-İran dövlətlərinin tərəfində işğalçılıq yürüşlərində həmişə öndə olublar.
Hindistandan köç edən protohaylar da əsasən Qara dənizin cənub və şərq hissələrində yerləşdirilib, döyüşlərin ön cəbhə xəttində onlardan istifadə edilib (Pont çarlığında...), daha sonra iqtisadi-təsərrüfat sahələrinə müdaxilə edərək, xislətlərinə uyğun olaraq mühüm sahələri ələ keçirə bilibləır.
XIX əsrdə ingilis tarixçi-arxeoloqu Artur Con Evansın (1851-1941) V cildlik “Minosun sarayı” əsərində (1921-1936) bu təkamül mərhələsinin və məhv edilməsinin tədqiqi ilə bağlı mühüm tarixi bilgilər işıqlandırılaraq göstərilir ki, həmin barbarlar Yunanıstandan və Balkan yarımadasından Aralıq dənizinin şərq-quru bolgələrinə (Kiçik Asiya yarımadasının şərqi dağlıq yaylalarına, Dəclə və Fərat çayının yuxarı hissələrinə, Qara dənizin cənubu və şimal, şimal-şərq hövzələrinə) yayılaraq məskunlaşmaqda davam ediblər. Sonrakı mərhələdə Qara və Azov dənizlərinin ətrafı - qədim Kimmer-Skif çarlığının torpaqları, əski türkdilli peçeneqlərin, qıpçaqların, sakların... yaşadığı geniş düzəngahlar, ada və yarımadalar e.ə. I minillikdə Avropanın cənubundan başlayan köç yolunun üstündə olduğundan onların məskunlaşma arealına çevrilib.
Tarixin XXI əsr dönəmində digər bir türkdilli xalqın - Azərbaycan türklərinin ərazi bütövlüyünə qarşı qəsd və silahlı hücumlar törədənlərin bir hissəsi tarixi türk torpaqlarına e.ə. I minillikdə, erkən orta əsrlərdə və sonrakı dövrlərdə cənubi və cənub-şərqi Avropadan, eləcə də Hindistandan hərbi-siyasi məqsədlərlə köçürülərək Qara dənizin sahillərində (Krım yarımadası) məskunlaşdırılmış ibtidai insan-hay sürüsünün xələfləri idi. Məqsədləri ulu sələflərinin xislətinə uyğun, taleləri də fərqli olmamaqla.
Tarixi faktlar göstərir ki, hay sürüsünün Krım yarımadasından Don çayı hövzəsinə, Volqaboyuna köçürülməsi Rusiya çarı II Yekaterinanın (1729-1796) 14 noyabr 1779-cu il tarixli fərmanı ilə həyata keçirilib, generalissimus A.V.Suvorovun (1730-1800) rəhbərliyi altında, 12,6 min nəfəri əhatə edib.
1944-cü ildən sonra Krım türkləri öz doğma yurdlarına qayıtdıqda haylar da bu fürsətdən istifadə edərək yenidən Krım yarımadasında yerləşiblər.
Qara-Azov və Xəzər dənizləri hövzəsində beləcə yerləşdirilən ibtidai insan-hay sürüsü artıq regionun kökənli, yerli xalqları ilə bir səviyyədə olduqlarına həyasızcasına bəyan etməklə özlərinin qəbilə-tayfa xislətinə rəğmən utanmadan iddia edirlər ki, “Qara dəniz hövzəsinin erməniləri” ensklopediyasının (2020) I cildini Moskva şəhərində nəşr etdiriblər.
Növbəti yazımızda bu uydurmalar barədə.
Qismət YUNUSOĞLU Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
