Qardaş Türkiyənin Qara dənizdə aşkar etdiyi qaz yatağı ətrafında maraqlı situasiya yaranmaqdadır. Türkiyəyə yaxın ölkələr, o cümlədən Azərbaycan bundan hədsiz məmnunluq ifadə etdiyi halda, bəzi dövlətlərin prosesdən ciddi əndişə duyduğu müşahidə edilir. Belələri hətta iddia edir ki, Türkiyə Qara dənizdə tapdığı yatağı mənimsəyə bilməyəcək. Amma ekspertlər qeyd edir ki, Türkiyə burada hansısa çətinliklə üzləşsə, dənizdə enerji resurslarını, o cümlədən təbii qazı mənimsəmək sahəsində böyük təcrübəyə malik Azərbaycan qardaş ölkəyə istənilən yardımı edəcək. Bunu türk ekspertlər də açıq şəkildə bildirir.
Bu haqda danışmazdan öncə xatırladaq ki, Türkiyə tarixinin ən böyük təbii qaz kəşfi Qara dənizdə həyata keçirilib. “Fatih” kəşfiyyat gəmisi tərəfindən araşdırma aparılan bölgədə “Tuna” kəşfiyyat quyusunda 320 milyard kubmetr təbii qaz ehtiyatı olan yataq aşkarlanıb. Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan enerjinin hər bir ölkənin ehtiyaclarının qarşılanması ilə yanaşı, milli müstəqilliyinin göstəricisi olduğunu bildirib. Qeyd edib ki, ölkələrin həyata keçirilməsi zəruri planlarının böyük hissəsi enerji ilə bağlıdır. Dünyadakı bir çox münaqişələrin səbəbi də enerji mənbələridir. Türkiyə dövlətinin başçısı əsas hədəfin 2023-cü ildə Qara dəniz qazının ölkə əhalisinin istifadəsinə verilməsi olduğunu vurğulayıb. Maliyyə və xəzinadarlıq naziri Berat Albayrak isə bildirib ki, Türkiyənin Qara dənizdə öz qaz ehtiyatlarını kəşf etməsi büdcə kəsirini qapatmağa, profisit iqtisadi göstəricilərə keçməyə imkan verəcək. Amma “VYGON Consulting” şirkətindən konsultant Yekaterina Kolbikova deyir ki, Türkiyə hökumətinin kəşf edildiyi bildirilən yataqda üç ildən də az müddətdə hasilata başlamaq planları olduqca ambisioz görünür. Hətta dəniz şelfində hasilat üzrə lider olan Norveçdə qaz yatağının kəşfindən etibarən hasilata başlamağa qədər olan dövr orta hesabla 15 il təşkil edir. Qara dənizdə isə bu müddət 18 ildən az deyil. Amma yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Türkiyənin öz istəyinə çatmasına Azərbaycan yardım edə bilər. Xatırladaq ki, Azərbaycan Türkiyənin qaz yatağı aşkar etməsini böyük məmnunluqla qarşılayır. Bu xüsusda Prezident İlham Əliyev Rəcəb Tayyib Ərdoğana məktub ünvanlayıb, onunla telefon əlaqəsi yaradıb. Türkiyə tarixinin ən böyük təbii qaz yatağının kəşf olunması münasibətilə təbriklərini çatdıran Prezident İlham Əliyev qeyd edir ki, Türkiyə enerji təhlükəsizliyi sahəsində növbəti önəmli addımını atıb:“Qaz yatağının işlənməsi qardaş Türkiyə xalqına faydalar gətirəcəkdir. Bu yatağın kəşfi həm də Türkiyənin sənaye potensialının və artan gücünün təzahürüdür. Azərbaycan və Türkiyə uzun illər ərzində nəhəng enerji və nəqliyyat layihələrini uğurla icra edirlər. Bakı-Tbilisi-Ceyhan, Bakı-Tbilisi-Ərzurum, TANAP, Bakı-Tiflis-Qars layihələri ölkələrimiz və xalqlarımız üçün yeni imkanlar açır və Azərbaycan-Türkiyə tərəfdaşlığını daha da möhkəmləndirir. Ümid edirəm ki, Türkiyənin hazırda apardığı digər kəşfiyyat layihələri də müvəffəqiyyətlə nəticələnəcəkdir. Qardaş Türkiyənin uğurlarına öz uğurlarımız qədər sevinirik. Əminəm ki, Azərbaycan-Türkiyə qardaşlığı və dostluğu bundan sonra da inkişaf edəcək və güclənəcəkdir”. İndi hesab edilir ki, Azərbaycan həm bu yatağın işlənməsində, həm də bu məqsədlə investisiya yatırımında əsas ölkələrdən birinə çevrilə bilər. Bunu Türkiyədə fəaliyyət göstərən Avrasiya İqtisadi Əlaqələr Dərnəyinin sədri (EkoAvrasya), iqtisadi məsələlər üzrə tanınmış ekspert Hikmət Eren də xüsusi olaraq vurğulayır:“Türkiyənin Qara dənizdəki milli sektorunda “Tuna” kəşfiyyat quyusunda 320 milyard kubmetr təbii qaz ehtiyatının aşkar edilməsi ölkəmizdə yeni iqtisadi mühit yaradacaq. Bu vəziyyət Türkiyə və Azərbaycanın yeni birgə layihələr həyata keçirməsinə böyük stimuldur”. Türkiyənin onilliklər boyu neft məhsullarına və təbii qaza böyük məbləğdə vəsait sərf etdiyini, xaricdən asılı olduğunu diqqətə çatdıran ekspert deyib:“Sakarya” yatağında müəyyən edilən zəngin “mavi yanacaq”dan səmərəli istifadə etmək Türkiyə hökumətinin qarşısında dayanan mühüm vəzifələr sırasındadır. Azərbaycan dəniz yataqlarındakı karbohidrogen ehtiyatlarının işlənməsi məsələsində bütün dünyada lider ölkələrdən sayılır. Digər tərəfdən, Türkiyə Azərbaycanın sərmayə yatırması üçün ən əlverişli məkandır. Hesab edirəm ki, yaxın zamanlarda Azərbaycanla Türkiyə arasında neft və qaz sektoruna dair, yaxud da bu məhsullarla bağlı digər istehsal sahələrində yeni layihələrin həyata keçirilməsi müzakirə mövzusu olacaq”.
Azərbaycanın Türkiyəyə yardım etməyə hazır olduğu bir vaxtda Türkiyənin bu uğurlarına qarşı çıxanlar da var. Məsələn, yunan mütəxəssis İlias Tsaqas Türkiyənin Qara dənizdə qaz yatağı tapmasını şərh edərkən Rumıniya, Macarıstan və Rusiya kimi sahil dövlətlərinin bu yataqda söz sahibi olmaq istəyəcəyini, əraziyə ABŞ-ın “Exson” qrupunun nəzarət etdiyini iddia edib. Amma əslində qaz yatağının kəşf edildiyi yer Türkiyənin dəniz sərhədi daxilindədir və digər ölkələrin ordan pay istəməsi mümkün deyil. Rusiyanın “Kommersant” qəzeti yazır ki, bu yatağın kəşf edilməsi nəticəsində Rusiyanın “Qazprom” şirkəti ən iri xarici bazarlardan biri olan Türkiyəni tamamilə itirə bilər. Türkiyə onsuz da son üç ildə Rusiyadan qaz idxalını iki dəfə azaldıb, perspektivdə isə “Qazprom”dan qaz alınmasını ümumiyyətlə dayandıra bilər. Qəzet qeyd edir ki, istənilən halda, “Qazprom” indidən Türkiyəyə satdığı qazın gələcək aqibətini, onun “Türk axını” kəməri ilə Avropaya necə ötürülməsini düşünməlidir. Türkiyənin qaza tələbatı ildə 45 milyard kubmetrə yaxındır və son illərə qədər bu həcmin az qala üçdə ikisi Rusiyadan alınırdı. Lakin Türkiyə son illər bahalı Rusiya qazının idxalını azaldıb, onun əvəzinə sıxılmış qaz və Azərbaycan qazının idxalını artırıb. “Qazprom” Türkiyə bazarında mövqelərini xeyli dərəcədə əldən verib. “Fitch” reytinq agentliyindən Dmitri Marniçenko qeyd edir ki, yataq öz ehtiyatlarına görə doğrudan da böyükdür və nəzəri olaraq Türkiyəyə idxal qazının həcmini əhəmiyyətli ölçüdə azaltmağa imkan verə bilər. Belə vəziyyət Türkiyənin xaricdən enerji asılılığını da azaldacaq.
Nahid SALAYEV
