Məlum olduğu kimi, ABŞ administrasiyası işğal altında olan Qarabağda həyata keçirilən minatəmizləmə proqramına xitam verilməsi ilə bağlı qərar qəbul edib. Bu hal, öz növbəsində, erməni lobbisi və Ermənistan tərəfindən hələ də böyük ajotaj və şok effekti ilə qarşılanır. Halbuki, bu vaxta qədər erməni lobbisi həm Ermənistana, həm də Azərbaycanın işğal altındakı ərazilərinə ABŞ yardımlarının artırırlmasına çalışırdı. Lakin indi Amerikadakı Milli Erməni Komitəsi ABŞ-ın yardımının artırılması istiqamətində cəhdlərin nəticəsiz olduğunu bəyan edir. Komitə bildirir ki, ABŞ-ın 23 ştatından 75 konqresmen Ermənistana və Qarabağdakı separatçı rejimə maliyyə yardımının artırılması barədə çağırış edib. Xəbərə əsasən, bu məqsədlə imzalanan məktub ABŞ-ın dövlət və xarici əməliyyatlar üzrə alt komitəsinə göndərilib. Ermənilər iddia edirlər ki, bu yardım Ermənistan və Qarabağda “demokratiya və sülhə sərmayə qoyulmasına” kömək edəcək. Həmin müraciətdə Azərbaycanın işğal altında olan ərazisinin minadan “təmizlənməsinə” 1,5 milyon dollar, Ermənistanda iqtisadiyyat, idarəetmə, qanunun aliliyinin və təhlükəsizliyin təmin edilməsi üçün 100 milyon dollar məbləğində yardım edilməsinin vacibliyi vurğulanıb. Eyni zamanda, ABŞ Dövlət Departamenti və ABŞ Beynəlxalq İnkişaf Agentliyi tərəfindən Qarabağdakı separatçı rejimin istənilən təmsilçisinin ştatlara səfəri və ya təmaslarına qoyulan məhdudlaşdırmanın aradan qaldırılması istənilib. Amma bu istiqamətdə erməni tərəfinin addımları hansısa nəticə verməyib. Ermənistanda və xaricdəki ermənilərin fəaliyyəti nəticəsiz qalıb.
Erməni politoloq Suren Sarkisyan bildirir ki, əslində, Tramp administrasiyasının qərarı Azərbaycanın ABŞ üçün daha ön planda yer aldığını göstərir. Sarkisyanın sözlərinə görə, xüsusən, ABŞ üçün strateji əhəmiyyətə malik olmayan ölkələrə xarici yardım verilməsi Tramp administrasiyasının prioritetlərinə daxil deyil. Buna görə də Tramp administrasiyası ümumi xarici yardım həcmini təxminən 40 faiz azaldıb:“Azərbaycan Vaşinqton üçün prioritet məsələyə çevirilib və təsadüfi deyil ki, 2018-2019-cu illərdə ABŞ Azərbaycana təxminən 100 milyon dollar hərbi yardım edib”. O vurğulayır ki, Birləşmiş Ştatlar Qarabağda minatəmizləmə proqramına xitam verilməsi haqqında qərarla İrəvan tərəfindən bir neçə ildir Vaşinqtonla fəal işin yoxluğu fonunda Ermənistan hakimiyyətinə mesaj göndərib. Sarkisyan Ermənistan baş naziri Nikol Paşinyanın öz çıxışlarından birində Birləşmiş Ştatları tənqid etdiyini xatırladıb. Sarkisyanın sözlərinə görə, Nikol Paşinyan çıxışında bildirib ki, hakimiyyət dəyişikliyindən sonra Vaşinqton Ermənistana sıfır dərəcəsində dəstək nümayiş etdirib. Erməni politoloq qeyd edib ki, bu cür bəyanatlar cavabsız qalmır:“Bundan əlavə, Ermənistanın regional məsələlərdə xarici siyasəti də mühüm rol oynadı. Bu durumda ABŞ Ermənistandan üz döndərdi. Bu hal indiki dönəmdə Azərbaycanın maraqları ilə tam üst-üstə düşür. Bakı Rusiyadan sonra ABŞ-ın da dəstəyini əldə edir. Bu isə Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə təsirsiz ötüşmür . “Daşnaksütyun” Bürosunun siyasi məsələlər ofisinin rəhbəri Kiro Manoyan isə bildirib ki, qərar ABŞ-ın yekun qərarı deyil. O bildirir ki, ABŞ bundan sonra da Azərbaycan və Ermənistana fərqli davranmaqda davam edəcək. Daha bir erməni politoloq Qaqik Hambaryan da həyəcan təbili çalanlar sırasındadır:“Kimsə səhv başa düşürsə və ya fövqəladə bir şey olmadığını iddia edirsə, o halda mən deyərdim ki, bu, Ermənistan hakimiyyətinə siyasi mesaj və Tramp tərəfindən Paşinyana vurulan bir sillədir”. O qeyd edib ki, Vaşinqtonun bu demarşı, hətta ABŞ-dakı kifayət qədər nüfuzlu erməni lobbisinin belə Tramp administrasiyasını bu qərarı yenidən nəzərdən keçirməyə inandıra bilmədiyini və Ermənistan-Amerika münasibətlərinin nə qədər utancverici olduğunu göstərir: “1.5 milyon dollar ABŞ üçün “simvolik” və cüzi bir məbləğdir, lakin bunun əhəmiyyəti çox böyük idi. Ermənistanla yanaşı, Qarabağa yalnız ABŞ dövlət səviyyəsində yardım göstərirdi və bununla da faktiki olaraq Bakı və Ankaranı əsəbiləşdirən de-fakto Qarabağı tanımış olurdu. Ankara və Bakı uzun müddətdir ki, bu yardımı ləğv etdirmək istiqamətində iş aparırdı. Ancaq Trampın bu qərarı təkcə Türkiyə-Azərbaycan lobbisinin fəaliyyətinin nəticəsi deyil, həmçinin Vaşinqtonda diqqətdən kənar qalmayan davranışlara yol verən Paşinyanın hərəkətlərinə Vaşinqtonun cavabıdır. Birincisi, Rusiya Prezidenti Vladimir Putinə Ter-Petrosyan, Köçəryan və Sarkisyandan daha çox Rusiyayönlü olduğunu sübut etmək üçün erməni sülhməramlılarını Suriyaya göndərmək qərarını verdi, rəsmi Vaşinqton isə buna kifayət qədər mənfi reaksiya verdi. Məsələ burasındadır ki, hətta “rusiyapərəst” Paşinyana Moskvada belə inanmadılar, amma bu addımla İrəvanın Vaşinqtonla münasibətləri olduqca korlandı. Eyni “opera” silsiləsindən olan məqamlardan biri də Paşinyanın Ermənistandakı heç bir hökumətin ABŞ-ı onun etdiyi qədər tənqid etməməsi barədə verdiyi açıqlamalardır. Ermənistanın baş naziri ABŞ-ın inqilabdan sonrakı Ermənistana sıfır dəstək verdiyini də açıqlamışdı. Gülməli hal odur ki, cənab Paşinyan reallıqdan ayrı düşərək düşünür ki, rəsmi Vaşinqtonu tənqid etsə, o halda Tramp ondan qorxacaq! Yoxsa öz kəndli çevikliyi ilə cəmiyyəti çaşdıran Paşinyan Ağ Evdə və ya Dövlət Departamentində hakimiyyətə gəldikdən sonra İrəvana hansısa formada yardım göstərmək üçün xarici siyasət vektorunu dəyişdirməyən primitivlərin olduğunu düşünürdü? Maraqlıdır, öz ərazisində rus hərbi bazası olan Paşinyan Vaşinqtondan nə gözləyirdi? Vaşinqton və Brüsseldəki rəsmilər çox praqmatik və təmkinlidirlər və Paşinyana inanmırlar. Hər halda, Ermənistanın bütün prezidentləri bu günə qədər Vaşinqtonla münasibətlərini elə davam etdirməyə nail ola bilmişdilər ki, bunun nəticəsində ABŞ humanitar baxımdan daha çox geosiyasi əhəmiyyəti olan Qarabağa birbaşa yardım göstərməyə davam edirdi. Paşinyanın 2019-cu ildə ABŞ səfərinin iflasa uğraması, Vaşinqtonda federal səviyyədə heç kimin onu qəbul etməməsi Tramp administrasiyasının daha ağrılı bir sillə vuracağını göstərirdi və bu da özünü çox gözlətmədi. Tramp administrasiyasının bu qərarının həm də Ermənistan ictimaiyyətinin bilmədiyi Qarabağ məsələsi ilə bağlı aparılan danışıqlarda baş verən bəzi proseslərlə əlaqəli olduğu da istisna edilmir”.
Bütün bunlar hadisələrin indiki axarının Ermənistan üçün qeyri-məqbul məcrada inkişaf etdiyini göstərir. Hazırda Ermənistan hakimiyyətinin xarici siyasət fəaliyyəti həm Moskva, həm də Vaşinqton tərəfindən mənfi qarşılanır. Elə bu səbəbdən indi hər iki tərəf Ermənistanı ağıllandırmaq üçün təzyiq kartlarını işə salıb. Ermənistanın belə vəziyyətdə tərəflərdən hansısa birinə yarınmaq cəhdi isə səmərə vermir. Əksinə, qarşıdakı dövr ərzində təzyiqlərin miqyasının daha da genişlənməsi gözlənir. Maraq doğuran əsas məqamlardan biri isə belə vəziyyətin Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin gedişinə necə təsir edəcəyidir.
Ekspert təhlilləri göstərir ki, əslində, həm ABŞ, həm də Rusiya yaxın tezlikdə digər məqamlarla yanaşı, Qarabağ məsələsi üzərindən də Ermənistana təzyiq rıçaqlarını işə sala bilər. Çünki digər hallarla müqayisədə Qarabağ kartı Nikol Paşinyan iqtidarının daha qısa müddətdə sonunu gətirə bilər. Bunu Moskva və Vaşinqtonda da aydın sezirlər. Məhz bu səbəbdən istisna olunmur ki, Paşinyan yaxın tezlikdə Qarabağ kartı ilə də sıxışdırılacaq. Ən azı o baxımdan ki, Ermənistan baş naziri nə ABŞ-ın, nə də Rusiyanın tələbələrini yerinə yetirir. Məsələn, məlumdur ki, bu günlərdə ABŞ administrasiyası Ermənistan hakimiyyəti qarşısında hərbi kontingentin Suriyadan geri çəkilməsi haqda tələb qoyub. Lakin Paşinyan bunu yerinə yetirmir. Eləcə də Rusiyanın istəklərinə zidd olaraq Qərblə də yaxınlıq cəhdlərinə son qoymur. Bu da ABŞ-ın, eləcə də Rusiyanın Ermənistandan narazılığını daha da artırır. Hər halda, hadisələrin inkişaf axarı Ermənistanın bundan sonra da təzyiq hədəfi olacağını deməyə əsas verir. Buna isə kifayət qədər zəif olan Ermənistanın tab gətirməsi sadəcə mümkün deyil. Təbii ki, hadisələrin bu səpkidə inkişafı mütləq mənada Qarabağ münaqişəsini gedişinə də öz təsirini göstərəcək.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
