Azərbaycanda tarixi abidələrə ictimai münasibət elə də ürəkaçan deyil. Vaxtaşırı olaraq vətəndaşlar tərəfindən yeraltı və yerüstü arxeoloji abidələrin dağıdılmasının şahidi oluruq. Bu xüsusən də özünü daha çox yeni binalar, restoran və kafelər, otellər inşa edilərkən, su-kanalizasiya xətləri çəkilərkən daha çox büruzə verir.
Tarixi abidələrə biganə münasibət Mədəniyyət Nazirliyini də hərəkətə keçməyə vadar edib. Belə ki, mədəniyyət naziri Əbülfəs Qarayev tarixi abidələrin qorunması ilə bağlı sahibkarlara və ictimaiyyət nümayəndələrinə müraciət edib.
Qeyd edək ki, indiyə qədər yerli sahibkarlar və iş adamları tərəfindən otellər, restoranlar və digər ictimai iaşə obyektləri inşa etdirilərkən ərazidə üzə çıxan arxeoloji abidələrin bir çoxu məhv edilib. Ekspertlərin bildirdiyinə görə, paytaxtda da belə hallar baş verib. Bəzi məşhur otellərin himi qazılarkən aşkarlanan maddi mədəniyyət qalıqları buldozerlə kürünüb. Bu günə kimi həm paytaxtda, həm də bölgələrdə analoji hallar baş verib.
Maddi irs üzrə ekspertlərdən birinin bildirdiyinə görə, Oğuz-Qəbələ-Bakı su kəməri çəkilərkən Ağsu ərazisində 25 küp qəbir dağıdılıb, bundan əlavə, Goranboy rayonunda qədim tarixə malik olan bir qədim kurqan tamamilə məhv edilib. Şamaxıda, Ağstafada, Bakıda belə halların baş verdiyini deyən ekspertin sözlərinə görə, yeraltı tarixi abidə yerləşən ərazilərdə iş görən şirkətlər qazıntı zamanı üzə çıxan arxeoloji abidələr haqqında aidiyyəti dövlət qurumlarına məlumat vermək əvəzinə, tamamilə sözügedən abidələri dağıdıb yox edirlər. Bir müddət əvvələ qədər İçərişəhərdə baş verən dağıntı işlərinin də sahibkarlar tərəfindən həyata keçirildiyini deyən ekspert bildirdi ki, ölkəmizin Birinci vitse-prezidenti Mehriban Əliyevanın məsələyə müdaxiləsindən sonra burada iş görən sahibkarlar əməllərini dayandırıblar. Şamaxıda isə sahibkar səhlənkarlığı üzündən qədim bir saray qalığının yox edildiyini deyən ekspert hesab edir ki, kimliyindən asılı olmayaraq, hər kəs maddi-tarixi dəyərlərimizə sahib çıxmalıdır. Bundan başqa, rayonlarda su-kanalizasiya xətlərinin çəkildiyi zaman yerli abidələrə ciddi zərər dəydiyini deyən ekspertin sözlərinə görə, bunun da baş verməsinə səbəb həmin abidələrin yerləşdiyi ərazilərin aidiyyəti qurumların nəzarətində olmamasıdır. Yerlərdəki qurumların həmin ərazidəki yeraltı və yerüstü abidələrin çoxundan xəbərsiz olması da analoji vəziyyətin baş verməsinə şərait yaradır. Azərbaycanda bir çox sahibkarın vətəndaşlıq hissinin zəif olduğunu deyən ekspertin qeyd etdiyinə görə, onlar ərazidə iş görərkən qarşılarına çıxan abidələrin mühafizəsinə deyil, dağıdılmasına can atırlar.
Ekspert qeyd etdi ki, başqa ölkələrin sahibkarları ilə müqayisədə bizim sahibkarlar tarixi-maddi dəyərlərə qarşı çox laqeyddirlər.
Qafar Cəbiyev: “Sahibkarlar, eləcə də digər vətəndaşlar iş görərkən tarixi abidələrlə qarşılaşırlarsa, onları dağıtmaqdansa, bu barədə aidiyyəti qurumlara məlumat versinlər”
Tarix elmləri doktoru, tanınmış arxeoloq-alim Qafar Cəbiyev “Bakı-Xəbər”ə bu kimi halların geniş yayıldığını təəssüflə bildirdi. “Mədəniyyət nazirinin bu xatırlatması, xəbərdarlığı çox yerində edilən bir xəbərdarlıqdır. Həqiqətən də bu sahədə çox ciddi problemlər var. Təsərrüfat işləri görülərkən, tikinti işləri aparılarkən, yol çəkilərkən vaxtaşırı olaraq müxtəlif ərazilərdə tarixi dəyərlər üzə çıxır və təəssüflər olsun ki, bir çox hallarda bu barədə müvafiq qurumlara məlumat verilmir. Beləliklə də tarixi dəyərlər, tariximiz üçün son dərəcə əhəmiyyətli olan yadigarlar əldən-ələ düşür, sındırılır, dağıdılır. Biz isə bunları ürək ağrısı ilə qeyd etməyə borcluyuq. Bu cəhətdən də nazir Əbülfəs müəllimə bir arxeoloq kimi təşəkkür edirəm ki, bu məsələni diqqətdə saxlayır, geniş mənada ictimaiyyətin səylərini, diqqətini bu vacib faktora yönəldir”.
Q.Cəbiyev vurğuladı ki, sahibkarlarda vətənpərvərlik hissləri olmalıdır. O, həmçinin, qeyd etdi ki, Azərbaycan sahibkarları ilə müqayisədə başqa ölkələrdə sahibkarlar belə məsələlərə çox həssaslıqla yanaşırlar. “Bakı-Tiflis-Ceyhan neft kəməri çəkilərkən bilirsiniz gürcülər nə oyunlar çıxardılar? Kəmərin keçdiyi müəyyən ərazilərlə bağlı deyirdilər ki, burada tarixi abidələr var və onları öyrənmək lazımdır. Yəni dünyanın hər yerində tarixi mədəni irsə, arxeoloji abidələrə son dərəcə həssas münasibət var. Bu, qanunla müəyyən edilmiş bir məsələdir. Vətəndaş mövqeyi başqa bir məsələdir, milli-mənəvi dəyərlərə hörmət fərqli bir işdir. Ancaq burada söhbət qanunlara hörmətdən gedir. Burada hər şey qanunla müəyyən edilib. O abidələri dağıtmaq olmaz. Sahibkarlar, eləcə də digər vətəndaşlar iş görərkən tarixi abidələrlə qarşılaşırlarsa, onları dağıtmaqdansa, bu barədə aidiyyəti qurumlara məlumat versinlər. Tarixi arxeoloji abidələrin bizə bəlli olduğundan yüz dəfələrlə çox hissəsi isə torpağın altındadır. Bu da heç kəsə məlum deyil. Bu abidələr əksər hallarda təsadüf nəticəsində ortaya çıxır. Onların üzə çıxmasına ya antropogen, ya da təbii təsirlər səbəb olur. Təbii təsir odur ki, yağış yağır, sel gəlir, zəlzələ olur və yarğanlar əmələ gəlir, burada da qədim tarixi yadigarlar üzə çıxır. Antropogen təsir isə insanın təbiətə müdaxiləsi nəticəsində baş verir və bu abidələr üzə çıxır. Üzə çıxan abidələr məhv edilməməli, onlar dərhal fiksasiya olunmalı və müvafiq yerlərə çatdırılmalıdır. Bunun kökündə nə durur? Bizdə artıq yeri bəlli olan, bu barədə elmi fikirlərin formalaşdığı abidələrimizdə də dağıntılara yol verilir. Ağstafadakı son hadisə də, Goranboy ərazisində dağıdılan qədim kurqan da dediyimizə sübutdur. Goranboyda nəhəng bir kurqan dağıdıldı. Bu bizim üçün çox ciddi bir itki idi. Yəni bunların kökündə duran əsas məsələlərdən biri odur ki, hətta yerli təşkilatlar belə öz ərazilərində olan abidələrin siyahısını, yerini, mühafizə zonasını dəqiq bilmirlər, onların tarixi barədə məlumatsızdırlar. Yəni bu istiqamətdə Akademiya da, Mədəniyyət Nazirliyi də, yerli qurumlar da əlaqəli şəkildə işləməlidirlər. Hər bir qurum öz üzərinə düşən işləri görməlidir. Bu bizim tariximizdir. İtirə-itirə hara gedirik?”
Q.Cəbiyev Oğuz-Qəbələ-Bakı su kəmərinin çəkilişi zamanı abidələrin dağıdılması məsələsinə də münasibət bildirdi. “Dövlətin öz işi var, dövlət qanunları qəbul edir və o qanunlara əməl etmək vətəndaşların borcudur. Arxeoloji abidələrlə bağlı qanun qəbul edilib, müvafiq sənədlər var, əlaqədar qurumlar mövcuddur. Hər kəs gərək öz mövqeyində bu məsələlərə həssas yanaşsın. Mən deyə bilmərəm ki, Oğuz-Qəbələ-Bakı su kəməri çəkilərkən 25 küp qəbir dağıdılıb, bəlkə dağıdılan abidələrin sayı daha çox olub. Bunu heç kəs deyə bilməz. Əfsuslar olsun ki, tikinti, təsərrüfat işləri zamanı abidələr vaxtaşırı olaraq dağıntıya məruz qalır” - deyə Q.Cəbiyev vurğuladı.
İradə SARIYEVA
