Azərbaycan tarixinin bütün dövrlərinə aid olan abidələr xüsusi qaydada mühafizə olunmalıdır, onların bərpası həyata keçirilməlidir. Çox təəssüflər olsun ki, bəzi abidələrlə bağlı bunun şahidi ola bilmirik. Gözdən-könüldən uzaq qalan abidələr əsasən bölgələrin payına düşür. Vaxtaşırı olaraq abidələrimizlə bağlı problemləri gündəmə gətiririk və onların əsaslı şəkildə bərpa edilməsinə, mühafizə olunmasına nail olmaq istəyirik.
Məlum olduğu kimi, AMEA-nın Tarix İnstitutun Atropatena - Albaniya (Qafqaz) tarixi şöbəsinin əməkdaşları ölkənin şimal-qərb regionunda elmi ezamiyyətdə olublar.
AMEA-dan mətbuata verilən xəbərə görə, mütəxəssislər Şəkinin Baş Zəyzid kəndi ərazisində yerləşən Xaçvari kilsə, Zəyzid qalası, onlara yaxın ərazisidə mövcud olan qədim qəbristanlıq ərazisi (qədim alban qəbristanlığı olduğu deyilir) ilə tanış olublar. Bildirilib ki, bu abidələrin hər üçünün vəziyyəti qənaətbəxş deyil, kilsə və qala dağılma təhlükəsi ilə üz-üzədir, qəbristanlıq ərazisi isə qorunmaq üçün sədlərə malik deyil, ətrafı zibillik əraziyə çevrilib və ərazi olaraq da ciddi tədqiqata ehtiyacı var.
Daha sonra ezamiyyətdə olan qrup Baş Küngüt məbədi, Baş Küngüt qalası və qala divarları ilə tanış olublar.
AMEA-nın aidiyyatı institutunun təmsilçiləri sözün həqiqi mənasında çox böyük yaxşılıq edərək abidələrin vəziyyəti ilə bağlı bilgi veriblər.
Məsələ ilə bağlı Mədəniyyət Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidmətinə sorğu göndərmişik, lakin hələ sorğumuza cavab verilməyib. Dövlət Xidmətindən cavab verilərsə, sizə təqdim edəcəyik.
“Burada bir abidədən, yaxud bir yerdən söhbət getmir, ümumi olaraq əksər abidələrimizdə müəyyən problem var”
Sözügedən bölgəyə ezamiyyətə gedən AMEA-nın A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutun Atropatena - Albaniya (Qafqaz) tarixi şöbəsinin əməkdaşlarının təmsil olunduğu qrupa rəhbərlik edən tarix üzrə fəlsəfə doktoru Ellada Bəkirova ilə əlaqə saxladıq.
E.Bəkirova “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında əvvəlcə bildirdi ki, bu problemi diqqətə çatdırmaqla heç də məqsədləri hansısa bir qurumun işinə kölgə salmaq, onların fəaliyyətini pisləmək olmayıb: “Hesab edirik ki, bu abidələrin mühafizəsi ilə bağlı tədbirlər artırılmalıdır. Bu məsələni vurğulamaqda da məqsədimiz o olub ki, bu abidələrin mühafizəsi ilə bağlı tədbirlər daha da gücləndirilməlidir. Bizim heç bir qurumla işimiz yoxdur. Sadəcə istərdik ki, bu abidələrin qorunması ilə bağlı işlər artırılsın, eyni zamanda tarixi turzimə açılsın. Tarixi turizm baxımından bizim Şimal-Qərb bölgəsində çox unikal, əhəmiyyətli abidələrimiz var. Ölkəmizə Avropadan gələn turistlərin əksəriyyəti xristian mədəniyyəti ilə, ölkənin xristianlıq tarixi ilə də maraqlanır. Onlar niyə də gedib o abidələri görməsinlər. Orada xristianlıqdan əvvələ aid olan qədim alban məbədləri də var. Qoy gedib görsünlər, tanış olsunlar, bunlar xalqımızın mədəniyyətinin, tarixinin bir parçasıdır. Biz istərdik ki, bu sahəyə diqqət artırılsın”.
E.Bəkirova bildirdi ki, problem yalnız adları çəkilən abidələrlə bağlı deyil, ümumiyyətlə başqa abidələrdən də söhbət gedir. “Ümumiyyətlə, bizim bütün alban dövrü abidələrimizin elə hissəsi var ki, uzun illərdir onların bərpası, qorunması ilə bağlı ciddi işlər görülməyib. Ətrafı kol-kos basıb, içlərindən ağaclar çıxıb, bu da abidəni dağıdır. Bu yalnız bir-iki abidəyə aid deyil, abidələrimizin çoxuna aiddir. Biz ora tədqiqatçı kimi getməmişdik. Bizim alban abidələri ilə tanışlıq layihəmiz var, dövrün mütəxəssisləri olaraq ora o layihə çərçivəsində getmişdik, sadəcə o abidələrə baxırdıq. Məqsədimiz sırf orada tədqiqat aparmaq deyildi, çünki biz arxeoloq deyilik tarixçiyik. Məsələnin nəzəri tərəfləri ilə maraqlanırıq. Bu abidələr yalnız bir qurumun balansında deyil, bir neçə qurumun balansndadır. Elə abidə var Mədəniyyət Nazirliyinə, eləsi var Turizm Agentliyinə tabedir. Heç onu ayrıd etmək də olmur ki, hansı abidə hansı qurumun kurasiyasındadır. Regional elmi bölmədən də əməkdaşlar getmişdilər, çox sağ olsunlar köməklik etdilər, abidələrin bir hissəsi tanış olduq. Yəni söhbət təkcə Şəkinin Baş Zəyzid kəndindəki abidələrdən, Baş Küngüt məbədindən, Baş Küngüt qalasından getmir. Ümumiyyətlə abidələrimizin hamısında qorunmaya ehtiyac var. Yerli əhali öz hesabına bunları saxlayırlar. Bir misal çəkim. Mamruxda qədim kilsə var, onun da düz yanında transformator qoyulub və iki dənə də elektrik dirəyi mövcuddur, biz ora gedəndə bir yıxılmışdı. Mən bunu nümunə olaraq qeyd etdim. Belə şeylər çoxdur”.
“Ellada xanım, qanunla tarixi abidələrin mühafizə zolaqları olmalıdır. Görünür, burada bu yoxdur”. E.Bəkirova qeyd edir ki, mühafizə ilə o abidələrin tabe olduğu qurumlar məşğul olmalıdır. “Biz orada gördüyümüz nöqsanlarla bağlı iradlarımızı da bildirdik, sağ olsunlar çoxunu yerindəcə aradan qaldırdılar. Orada xristianlıq dövrü alban qəbirləri vardı. Ora çox bərbad vəziyyətdə idi. Nə mənada bərbad? Ətrafı hasarlanmadığı üçün təbii olaraq ora heyvanlar da keçir, külək zibil də gətirir və sair. Biz dedik o qəbiristanlığın ərazisini təmizlədilər. Yaxud Şəkinin mərkəzində udi kilsəsi vardı, ora girmək mümkün deyildi. Xəbər etdik gəlib təmizlədilər, açdılar baxdıq, tanış olduq. Yəni bilirsiz bu bizim səlahiyyətimizdə olan iş də deyil. Bölgə də böyük bölgədir. Bölgəyə baxan adamların da sayını bilmirəm. Dediyim kimi bu abidələr də ayrı-ayrı qurumlara tabedir. Burada bir abidədən, yaxud bir yerdən söhbət getmir, ümumi olaraq əksər abidələrimizdə müəyyən problem var. Bunu da yəqin ki, müvafiq qurumlar bilirlər. Bu bizim ikinci ekspedisiyamızdır. Abidələrin ətrafı əgər mühafizəyə alınmayıbsa o abidənin içinə kənardan daxil olanlar olur, abidənin içindən mal-heyvan çıxırdı. Halbuki, abidənin də üstünə “dövlət tərəfindən qorunur” sözü yazılıb, bəzilərinin üsündə reyestr işarəsi var. Təbii olaraq bu hamısına aid deyil. Biz sadəcə olaraq tanışlıq məqsədi ilə getmişdik, tanış olarkən də problemləri gördük və görüklərimizi ictimailəşdirməyə çalışdıq ki, bəlkə bu işin xeyrinə olar. Bizim məqsədimiz heç bir qurumun fəaliyyətini gözdən salmaq, işində nöqsan axtarmaq deyil. Bu problemi ona görə vurğuladıq ki, bu işə diqqət daha da artırılsın, abidələrin mühafzəsi daha da gücləndirilsin. Dağılıb gedəndən sonra danışmağın nə əhəmiyyəti olacaq ki. Qarabağdakı abidlərimizi ermənilər ağlar günə qoydular, bəzilərini özününküləşdirdilər, məhv etdiklərini məhv etdilər. İslam dövrü ilə bağlı abidələrimizi, məscidlərimizi hamısını məhv etdilər. Hər kəndimizdə bir məscid olub, indi heç biri qalmayıb…
Alban abidələri də bizim tariximizin xristianlıq dövrünə aid abidələrdir. Orada təkcə abidələr yox, istehkamlar da, Küngütdə qalalar vardı, onların bir hissəsi qalıb, yaxud da ki, biz Zəyzid qalasını gördük. Ümumiyyətlə bu abidələrin mühafizəsi ilə bağlı tədbirlər artırılmalıdır”-deyə E.Bəkirova vurğuladı.
İradə SARIYEVA
