Azıx mağarası artıq bir ildir ki, işğaldan azad olunub. Uzun illər düşmən tapdağında qalan, sərvətləri daşınan, istismar edilən Azıx mağarası 9 noyabr 2020-ci ildə rəşadətli ordumuz tərəfindən yenidən xalqımıza bəxş edilib. Dünyanın ən qədim insan yaşayış məskənlərindən biri olan Azərbaycanın Azıx mağarası işğaldan azad olunduqdan sonra hər kəs düşünürdü ki, Azıxa tez bir zamanda yerli və beynəlxalq ekspedisiya təşkil ediləcək, orada böyük işlər görüləcək.
Çox təəssüflər olsun ki, bu bir il müddətində Azıxda hər hansı bir iş görülməyib. Əldə etdiyimiz məlumatlara görə, nəinki Azıxa ekspedisiya göndərilməyib, heç mağaranın mühafizəsi belə Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən həyata keçirilmir. Məlumatımıza görə, AMEA-nın Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun əməkdaşları tərəfindən Azıxla bağlı bütün lazımi faktlar, informasiyalar Mədəniyyət Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidmətinə təqdim edilib.
Azıx mağarasının mühafizəsi necə həyata keçilir? Yerli və beynəlxalq ekspedisiyanın təşkili üçün şərait niyə yaradılmır, beynəlxalq ekspertlər niyə Azıxa cəlb olunmur?
Sorğumuzu mədəni irslə bağlı cavabdeh qurum olan Mədəniyyət Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidmətinə ünvanladıq, lakin Dövlət Xidmətindən bildirdilər ki, suallarımıza gələn həftənin birinci günü cavab veriləcək. Bildirək ki, Dövlət Xidmətinin mövqeyini də dərs edəcəyik.
Bu səbəbdən də mövzunu ekspertlərlə müzakirə etdik.
Azad Zeynalov: “Azıxda mühafizə bərpa olunmalıdır”
Azıx işğaldan azad edildikdən sonra ora ilk dəfə ayaq basan arxeoloq, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası (AMEA) Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Azad Zeynalov “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, Azıx işğaldan azad ediləndən sonra beş dəfə Azıxa gedib. Hazırda abidə ilə bağlı heç bir iş görülmədiyini deyən A.Zeynalovun sözlərinə görə, əslində orada işlər görüləməlidir, amma təəssüf ki, heç bir iş görülmür: “Mən ora beş dəfə getmişəm. Bir dəfə materialları gətirməyə, ikinci dəfə abidənin qiymətləndirilməsi məsələsinə görə getmişdim. Yəni o abidəyə nə qədər ziyan dəyib-dəymədiyini müəyyənləşdirmək üçün. Bunlar keçən ilin noyabrında, bir il bundan əvvəl olub. Bundan sonra mən neçə dəfə Azıxa getmək üçün cəhdlər etmişəm. Təəssüf ki, bu il icazə vermirlər”.
“Azad müəllim, sizin ora getməyinizə kimlər mane olur? Bəs buna Dövlət Xidməti nə deyir” sualına cavab olaraq A.Zeynalov bildirdi ki, hələ bu barədə bir söz deyilmir: “Dövlət Xidmətinə məlumat vermişəm. Təəssüf ki, hərəkət yoxdur. Hələ qalıb. Bizim instituta yeni rəhbərlik gəlib. Ümid edirəm ki, yaxın vaxtlarda nə isə dəyişsin və bu işlərə təkan verilsin. Ən azı, o abidədə qorunma işləri, konservasiya işləri görülməlidir ki, qalan təbəqələr dağılmasın, məhv olmasın, ən azı bunları görmək lazımdır. Söhbət hələ geniş tədqiqatlardan getmir. Amma orada hələlik ilkin təmizlik, konservasiya işləri görülməlidir. Camaat Azıxa gedib-gəlir”.
Azıx mağarasının mühafizəsinin hansı şəkildə həyata keçirildiyinə gəlincə, A.Zeynalov mühafizənin olmadığını dedi: “Abidənin hazırda mühafizəsi tamamilə yoxdur. Təəssüf ki, yoxdur. Amma bu olmalıdır. Ən azı, Azıxın mühafizəsi bərpa olunmalıdır. Orada konservasiya işləri aparılmalıdır və eyni zamanda elə bir şərait yaranmalıdır ki, təbəqələri qorumaq mümkün olsun. Camaatın qarşısını almaq olmur, ora gedirlər. Amma o təbəqələrin qorunması üçün ya onların üzərinə döşəmələr salınsın, ya da ağac körpülər olsun ki, o təbəqələr dağılmasın. İnsanlar ora gedib-gəlir, bilmirlər ki, mədəni təbəqənin üstü ilə gedirlər. Ən azından, orada bir lövhə açılmalıdır. Azıxda mühafizə bərpa olunmalıdır, ora taxtalardan döşəmələr qoyulmalıdır ki, camaat mədəni təbəqələri dağıtmasın. Qısa müddətdə konservasiya işləri görülməlidir. Mən öz tərəfindən Dövlət Xidmətinə Azıxda problem olması ilə bağlı məlumat vermişəm, bütün lazımı faktları onlara göndərmişəm”-deyə A.Zeynalov qeyd etdi.
Rizvan Hüseynov: “Azıx abidəsinin mühafizəsi, sözsüz ki, çox yüksək səviyyədə təşkil olunmalıdır”
Qafqaz Tarixi Mərkəzinin rəhbəri Rizvan Hüseynov isə bizimlə söhbətində bildirdi ki, Azıxın mühafizəsinin hansı şəkildə həyata keçirildiyi haqda məlumatı yoxdur, amma Azıxda mütləq mənada beynəlxalq ekspedisiyanın işləməsinə ciddi ehtiyac var: “Nəzərə alsaq ki, Azıx mağarası dünya irsi siyahısının nömrə 1 siyahısında qeyd olunur. Dünyanın bütün ölkələrində tədris edilən tarix kitablarında Azərbaycan haqqında bir-iki məlumat gedibsə, onun ən önəmlilərindən biri Azıx mağarasıdır. Dünya əslində Azərbaycanı qədim Azıx abidəsi ilə tanıyıb. Azıx abidəsinin mühafizəsi, sözsüz ki, çox yüksək səviyyədə təşkil olunmalıdır. 2022-ci ilin yaz aylarından başyaraq burada ekspedisiya təşkil olunmalıdır, ilkin olaraq ekspertlərdən ibarət bir qrup yaradılmalıdır. Vaxt itirmədən elə indi Azərbaycan ekspertlərindən ibarət bir qrup yaradılmalıdır. Qafqaz Tarixi Mərkəzi olaraq ətrafımızda bir qrup peşəkar mütəxəssis, ekspert toplaşdığı üçün biz də bu işə töhfə verməyə hazırıq”.
R.Hüseynov qeyd etdi ki, problemlərin təsviri yerli ekspertlər tərəfindən verildikdən sonra xaricdən bizə dost olan ekspertlər cəlb edilməlidir. R.Hüseynovun sözlərinə görə, yaz aylarında proses başlanarsa, yerli və beynəlxalq ekspertlər həmin ekspedisiyaya cəlb olunmalıdır. O hesab edir ki, yazdan başlamalı olan bu proses payız aylarına qədər davam etməli və böyük materiallar toplanmalıdır: “Nəticə etibarı ilə dünya irsinin siyahısında olan Azıx abidəsinə yeni nəfəs verək”.
İradə SARIYEVA
