Qafqaz Albaniyası Antik və Erkən Orta əsrlərdə Cənubi Qafqazın strateji və mədəni baxımdan geniş coğrafiyasını əhatə edən müstəqil dövlət qurumu olmuşdur. 26 müxtəlif dilli tayfanın konfederasiyası kimi formalaşan bu dövlətdə siyasi və dini birliklə yanaşı, vahid dövlət dili və orijinal əlifba sistemi də inkişaf etmişdir. Alban yazısının varlığı və onun unikal strukturu təkcə tarixi mənbələrlə deyil, XX əsrdə həyata keçirilən arxeoloji qazıntılar zamanı ortaya çıxarılan epiqrafik tapıntılarla tam sübuta yetirilmişdir.
Buna baxmayaraq, Albaniyanın süqutundan sonra regionda cərəyan edən konfessional və siyasi proseslər Alban mədəni irsinin, xüsusən də onun yazılı sənədlərinin qorunmasına ciddi təhlükə törətmişdir. VIII əsrin başlanğıcında Əməvilər xilafətinin dəstəyi ilə Alban Katalikosluğunun erməni kilsəsinin nüfuz dairəsinə verilməsi alban ədəbi və dini irsinin tədricən mənimsənilməsi və ya məhv edilməsi mərhələsinin əsasını qoymuşdur. XIX əsrdən etibarən isə Çar Rusiyasının köçürmə siyasəti nəticəsində Qarabağa yerləşdirilən erməni din xadimləri və tədqiqatçıları alban tarixi abidələrini, kitabələrini və əlyazmalarını saxtalaşdırmaq və ya Matenadaran kimi fondlara daşıyaraq özününküləşdirmək xəttini tutmuşlar.
Mənbələr göstərir ki, V əsrin əvvəllərində Alban hökmdarı Yesvagen və katalikos İyeremiya tərəfindən dövlət dili kimi qarqar dilinin fonetik quruluşuna uyğun 52 hərflik alban əlifbası tərtib edilmişdir. Qafqaz dilli tayfaların (müasir udi dilinin əcdadları) zəngin samit sistemini tam ifadə edən bu əlifba erməni və ya gürcü yazı sistemlərindən özünəməxsusluğu və fonetik dolğunluğu ilə kəskin fərqlənirdi.
1948–1952-ci illərdə Mingəçevir su-elektrik stansiyasının tikintisi zonasında S.M.Qazıyevin rəhbərliyi ilə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı tapılan alban yazılı sütun altlıqları, şamdanlar və kərpic fraqmentləri Alban əlifbasının real maddi substratı kimi elmi dövriyyəyə daxil oldu. Mingəçevir kilsə kompleksində tapılmış, üzərində 52 hərflik alban əlifbası və dini kitabələr olan daş abidələr albanların öz yazılı dilindən aktiv istifadə etdiyini qəti şəkildə təsdiqlədi.
Qafqaz Albaniyasının yazılı irsinin sıradan çıxarılması iki əsas tarixi mərhələni əhatə edir:
1. Xilafətin dəstəyi ilə Alban Apostol Kilsəsi erməni Qriqoryan kilsəsinin iyerarxik asılılığına salındıqdan sonra Alban dilində yazılmış bibliya mətnləri, ilahiyyat əsərləri və kilsə hüquq sənədləri erməni dilinə tərcümə edilmiş, orijinal alban əlyazmaları isə yandırılmış və ya bərpa edilməz dərəcədə zədələnmişdir.
2. 1836-cı ildə Çar Rusiyasının Sinodunun qərarı ilə Alban Katalikosluğu ləğv edildikdən sonra Alban kilsəsinin bütün arxivi və əmlakı Eçmiədzinə həvalə olundu. Qarabağ, Vəngli (Gəncəsər), Xudavəng və digər alban monastır Komplekslərindəki kitabələr yonularaq dəyişdirilmiş, alban hərfləri ilə yazılmış daşlar sökülərək mərkəzi fondlara-xüsusilə sonralar İrəvan Matenadaranına (Qədim Əlyazmalar İnstitutu) daşınmışdır. Bununla əlaqədar olaraq erməni müəlliflərinin və siyasi-ideoloji dairələrinin Alban əlifbasına və yazılı irsinə sahiblənmək iddiaları bir neçə konseptual hədəfə xidmət edir.
- Qarabağ və ətraf bölgələrdəki xristian memarlıq abidələrinin (monastır, kilsə, haçdaş/xaçkar) albanlara aid olması həqiqəti ermənilərin bu torpaqlarda "avtoxton xalq" olması iddiasını alt-üst edir. Ona görə də, Alban əlifbasını və kitabələrini erməniləşdirməklə bu abidələrin erməni mədəniyyətinə aid olduğu görüntüsü formalaşdırılmağa çalışılır.
- Albaniyanın zəngin dini-ədəbi irsini (məsələn, Moisey Kalankatlı, Mxitara Qoş kimi alban müəlliflərinin əsərlərini) erməni dilinə tərcümə edilmələrindən istifadə edərək birbaşa erməni ədəbiyyatı nümunəsi kimi təqdim etmək. Eləcə də erməni tarixşünaslığında Maştotsun Gürcü və Alban əlifbalarını da yaratması haqqında irəli sürülən doqmatik fərziyyəni qorumaq. Lakin müasir dilçilik və paleoqrafiya elmi 52 hərflik, zəngin samitlərə malik Qarqar-Alban əlifbasının fonetik baxımdan erməni dil sistemindən köklü şəkildə fərqləndiyini və müstəqil yarandığını sübut edir.
Nəticə olaraq qeyd edək ki, Qafqaz Albaniyasının yazılı dili və əlifbası regionun qədim mədəniyyətinin müstəqil inkişaf xəttini nümayiş etdirən təkzibedilməz faktoloji göstəricidir. VIII əsrdən başlayan siyasi-dini təzyiqlər və XIX əsrdən etibarən intensivləşən arxeoloji və epiqrafik mənimsəmə siyasəti Albaniyanın yazılı irsinə böyük zərbə vursa da, Mingəçevir tapıntıları və Sinay monastırından aşkar edilmiş Alban palimpsestləri bu əlifbanın orijinallığını və Alban mədəniyyətinin müstəqilliyini elmi müstəvidə son olaraq sübut etmişdir.
Rizvan QARABAĞLI
Memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
