Azərbaycan iqtisadiyyatda mədən və metallurgiya sənayesinin rolunu əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirmək niyyətindədir. 2027-2030-cu illər üçün yeni proqram geoloji kəşfiyyat və yataqların işlənməsindən filiz emalı və metallurgiya istehsalına qədər bütün istehsal zəncirini əhatə edir.
Söhbət sadəcə qızıl, mis və ya dəmir filizi istehsalını artırmaqdan getmir. Əsas məqsəd dəyərin əksəriyyətinin daxili istehsalda yaradılmasını təmin etməkdir, xammal hasilatı tədricən daha dərin emalla tamamlanır. Azərbaycan üçün bu, həm daxili bazara, həm də ixraca yönəlmiş başqa bir qeyri-neft sənaye sektorunun inkişaf etdirilməsi deməkdir. Proqram mövcud yataqları, perspektivli sahələri, müasir kəşfiyyat metodlarını və yeni emal güclərinin qurulması layihələrini birləşdirir. 2030-cu ilə qədər mədən və metallurgiya sənayesinin ÜDM-ə töhfəsinin təxminən 412 milyon dollardan 1,06 milyard dollara qədər artacağı gözlənilir. Sənayenin ixrac potensialının da eyni dövrdə təxminən 765 milyon dollardan 2 milyard dollara qədər artacağı gözlənilir. Sonuncu rəqəm 2025-ci ildə orta dünya qiymətləri əsasında hesablanır. Proqramın həyata keçirilməsi üçün təxminən 3,12 milyard dollar investisiya tələb olunacaq. Bu məbləğin təxminən 647 milyon dollarının büdcədən, təxminən 1,29 milyard dollarının borc götürülmüş vəsaitlər də daxil olmaqla dövlət müəssisələri tərəfindən təmin ediləcəyi və təxminən 1,18 milyard dollarının cəlb olunmuş kapital da daxil olmaqla özəl mənbələrdən gələcəyi gözlənilir. Buna görə də, tələb olunan investisiyanın təxminən 80%-nin büdcədənkənar mənbələrdən gələcəyi proqnozlaşdırılır.
Azərbaycanın mineral ehtiyatları çoxdan tədqiq olunub. Hətta Sovet dövründə Daşkəsən dəmir filizi yataqları, Parağaçay molibden yatağı və Zəylik alunit yatağı işlənib hazırlanıb. Daşkəsən dəmir filizi yatağının sənaye işlənməsinə XX əsrin ortalarında başlayıb. 1954-cü ildən bəri burada istehsal olunan dəmir filizi konsentratı dəmir yolu ilə Gürcüstan SSR-in Rustavi şəhərindəki metallurgiya zavoduna göndərilir.
Zəylik yatağı alüminium sənayesi üçün xammal bazası kimi istifadə olunur. Sovet dövründə Azərbaycanda geoloji kəşfiyyat işləri aparılıb, lakin kəşfiyyat dərəcəsi müxtəlif bölgələr və yataqlar arasında fərqli olub. Bəzi ehtiyatlar kommersiya istismarına cəlb edilib, digərləri isə qismən tədqiq olunub. Prezident İlham Əliyevin 22 sentyabrda keçirilən müşavirədə qeyd etdiyi kimi, Azərbaycan o dövrdə SSRİ-də geoloji kəşfiyyat üçün prioritet bölgə deyildi, çünki əsas diqqət neft sənayesinə yönəlmişdi. Sovet İttifaqının dağılmasından sonra sənayenin inkişafı daha çətin şərtlər altında baş verdi: məlum yataqların bəziləri uzun müddət Bakının nəzarətindən kənarda olan ərazilərdə yerləşirdi. Bu dövrdə ayrı-ayrı filiz yataqları Azərbaycanın iqtisadi sistemindən kənarda işlənib hazırlanırdı. Ən diqqətəlayiq nümunələrdən biri Ağdərə rayonundakı Dəmirli mis yatağıdır. Azərbaycan İqtisadiyyat Nazirliyinin məlumatına görə, 2013-2023-cü illər arasında Dəmirlidən təxminən 218.000 ton mis çıxarılıb ki, bu da əvvəllər təxmin edilən 311.000 ton çıxarıla bilən ehtiyatdan ibarətdir. Ərazi üzərində nəzarətin bərpasından sonra Dəmirli Azərbaycanın mədən sənayesinin gələcək inkişaf planlarına daxil edilib. Eyni zamanda, digər ərazilərdə kəşfiyyat imkanları genişlənib. Bir sıra yataqlar üçün resurs həcmi və keyfiyyəti hazırda müasir kəşfiyyat metodlarından istifadə etməklə yenidən qiymətləndirilir. Ölkənin mineral ehtiyatlarına qızıl və gümüş, mis, dəmir filizi, sink, qurğuşun, molibden və alüminium xammalı daxildir. Əsas yeni layihələrdən biri Kəlbəcər rayonundakı Söyüdlüdür. 2025-ci ilin avqust ayından bəri orada geoloji tədqiqatlar, topoqrafik tədqiqatlar və qazma işləri aparılır. 2026-cı ilin sentyabr ayına qədər ümumi qazma həcmi 18.000 metrə çatıb. Tədqiqatın nəticələrinə əsasən, “AzerGold” şirkəti “Joint Ordnance Survey” (JORC) standartına əsasən qalan çıxarıla bilən qızıl ehtiyatlarını təxminən 1,03 milyon unsiya olaraq qiymətləndirib. Yataqda ilk qazma və partlatma əməliyyatları 2026-cı ilin sentyabr ayında başlayıb. Digər böyük layihə Balakən rayonundakı Filizçaydır. Bu, mis, sink, qurğuşun, eləcə də qızıl və gümüşdən ibarət polimetal yatağıdır. Proqramın parametrlərinə əsasən, Filizçayın tam hasilatına 2031-ci ilin sonuna qədər başlanılması planlaşdırılır. Proqnozlaşdırılan 34 illik istismar müddətində mədəndən təxminən 363.000 ton mis, 2,7 milyon ton sink və 1 milyon ton qurğuşun istehsal ediləcəyi gözlənilir. Naxçıvanda hazırda əsas diqqət geoloji kəşfiyyata yönəlib. 2026-cı ilin sentyabr ayında AzerGold, BƏƏ-də yerləşən “International Resources Holding” şirkətinə daxil olan “Terra Mining” şirkəti ilə muxtar respublikanın mineral ehtiyat potensialını birgə araşdırmaq üçün müqavilə imzalayıb. Birinci mərhələdə tərəflər, strateji əhəmiyyətli və kritik metalların olduğu sahələr də daxil olmaqla, perspektivli sahələri axtarmaq və qiymətləndirmək niyyətindədirlər.
Daşkəsən mineral ehtiyatlardan istifadəyə yanaşmanın necə dəyişdiyini nümayiş etdirir. Əvvəllər dəmir filizi konsentratı əsas məhsul idisə, layihə indi filizin ölkə daxilində daha da emalını əhatə edir. Layihə ildə 2 milyon tona qədər isti briket dəmir istehsalı üçün güc yaratmağı planlaşdırır. Bu həcmdən təxminən 1,7 milyon tonun ixrac potensialına malik olduğu hesab olunur. Qızıl hasilatı Azərbaycanın qeyri-neft mədən sənayesinin ən inkişaf etmiş seqmentlərindən birinə çevrilib. “AzerGold” 2015-ci ildə yaradılıb və 2016-cı ilin iyul ayında fəaliyyətə başlayıb. Növbəti on il ərzində şirkət dörd qızıl mədənini istismara verib və fəaliyyətini tədricən qara və əlvan metalları da əhatə etməklə genişləndirib. “AzerGold”un 2027-2030-cu illər proqramına dörd əsas layihə daxildir: qızıl hasilatı üzrə Söyüdlü və Ortakənd, dəmir filizi üzrə Daşkəsən və əlvan metallurgiya üzrə Filizçay. Bu dörd layihə üçün ümumi investisiya tələbatı təxminən 2,14 milyard dollar olaraq qiymətləndirilir. Bu, bütün dövlət proqramının həyata keçirilməsi üçün tələb olunan 3,12 milyard dolların bir hissəsidir. Dəmirli kompleksinin layihələndirilmiş emal gücü ildə 5,6 milyon ton filiz təşkil edir. 2025-2030-cu illər arasında təxminən 85.000 ton mis konsentratının istehsal olunacağı və ixrac ediləcəyi gözlənilir. Əlavə kəşfiyyat işləri yatağın gələcək potensialını aydınlaşdırmalıdır. Proqram həmçinin alüminium sənayesinin inkişafına da təsir göstərir. 2030-cu ilə qədər ilkin alüminium elektroliz istehsalı gücünün ildə 50.000 tondan 100.000 tona qədər artırılması planlaşdırılır. Yayma məhsullarının istehsalının isə 20.000 tondan 50.000 tona qədər artırılması gözlənilir. Paralel olaraq, Daşkəsən rayonundakı Zəylik alunit yatağının kəşfiyyatı davam etdiriləcək. Tədqiqatın məqsədi ondan alüminium sənayesi üçün əlavə xammal mənbəyi kimi istifadənin iqtisadi cəhətdən məqsədəuyğunluğunu müəyyən etməkdir. Mədən və metallurgiya layihələri əhəmiyyətli ilkin investisiya və uzun hazırlıq dövrü tələb edir. Geoloji kəşfiyyat və layihələndirmədən sənaye istehsalının başlanmasına qədər beş il və ya daha çox vaxt tələb oluna bilər. Buna görə də, uzunmüddətli maliyyələşdirməyə çıxış proqramın həyata keçirilməsi üçün vacib şərtdir. İqtisadiyyat Nazirliyi daxili bazarda bu cür maliyyələşdirmənin məhdud mövcudluğunu və uzunmüddətli kreditləşmə imkanlarının genişləndirilməsinin zəruriliyini xüsusi olaraq qeyd edir. Müəyyən layihələr üçün birgə investisiya modelləri artıq istifadə olunur. Məsələn, Daşkəsəndə isti briketli dəmir istehsalı layihəsi Daşkəsən Dəmir Filizi və Qazaxıstanın “Fonte GreenMet” İnvestisiya Fondu arasında birgə müəssisə olan “Azerbaijan Metal Company” vasitəsilə həyata keçirilir. Hər tərəf şirkətin 50%-nə sahibdir. Qlobal metal qiymətləri də layihənin nəticələrinə təsir edəcək. Qızıl, mis, dəmir filizi, sink və alüminiumun qiymətləri zamanla dəyişir, buna görə də faktiki sənaye gəlirləri ilkin hesablamalardan fərqlənə bilər. Digər bir amil ətraf mühit tələbləridir. Mədən və emalın genişləndirilməsi karxanaların və tullantı bəndlərinin vəziyyətinin, su və torpaqdan istifadənin və sonrakı bərpa işlərinin monitorinqini tələb edir. Proqram layihənin həyata keçirilməsi üçün ətraf mühit tələblərini şərt kimi vurğulayır.
Ramil QULİYEV
