Hər bir xalqın tarixi yaddaşı və milli özünüdərki onun torpaq altında qalan maddi-mədəniyyət abidələrinin öyrənilməsi və elmi dövriyyəyə daxil edilməsi ilə birbaşa bağlıdır. Azərbaycan arxeologiyası zəngin tarixi keçmişə malik abidələrin üzə çıxarılmasında, elmi baxımdan əsaslandırılmasında fədakar alimlərimizin gərgin əməyinə borcludur. Bu zəncirin ən mühüm halqalarından birini Azərbaycan arxeologiya elminin yorulmaz tədqiqatçısı, dəyərli alim, professor Arif Məmmədov təşkil edir. Ömrünü ölkəmizin qədim və orta əsrlər tarixinin, zəngin maddi-mədəniyyət irsinin arxeoloji metodlarla öyrənilməsinə həsr etmiş alim, öz fundamental tədqiqatları ilə milli tarixşünaslığımıza böyük töhfələr vermişdir.
Professor Arif Məmmədovun elmi fəaliyyətinin ən səciyyəvi xüsusiyyəti onun geniş tədqiqat miqyası və çöl-qazıntı işlərinə olan fədakar bağlılığıdır. Alimin arxeoloji marşrutları respublikamızın inzibati rayonlarının demək olar ki, 70 faizini əhatə edir. Bakı, Gəncə, Şəmkir, Tovuz, Qazax zonası, Qarabağ rayonları, Zəngəzur, Salyan, Masallı, Cəlilabad, Beyləqan və digər regionlarda apardığı sistemli arxeoloji qazıntılar nəticəsində torpaq altında qalan minillik tariximiz gün işığına çıxarılmışdır.
Gəncəbasar bölgəsində, İncəçay və Qoşqarçay hövzələrində aparılan arxeoloji tədqiqatlar alimin elmi fəaliyyətində xüsusi yer tutur. Bu ərazilərdə aşkar edilən yaşayış yerləri, nekropol və müdafiə tikililəri Azərbaycanın antik və orta əsrlər dövrü şəhər mədəniyyətinin, sənətkarlıq və ticarət əlaqələrinin mənzərəsini aydınlaşdırmağa imkan vermişdir. Salyan (Muğan-Babazanlı abidəsi) və Bərdə zonasındakı qazıntılar isə qədim yaşayış məskənlərinin xronoloji çərçivəsini dəqiqləşdirməyə və həmin ərazilərdə minilliklər boyu davam edən şəhərsalma ənənələrini sübut etməyə xidmət etmişdir.
Aşkarlanan külli miqdarda maddi-mədəniyyət nümunələri-saxsı məmulatları, əmək alətləri, bəzək əşyaları, numizmatik tapıntılar və inşaat qalıqları Azərbaycanın qədim dövr tarixinin yenidən yazılmasında, xronoloji mərhələlərin dəqiqləşdirilməsində və elmi dövriyyəyə daxil edilməsində əvəzsiz rola malikdir.
Arxeologiya elmi memarlıq kimi, kabinet şəraitində nəzəriyyələr irəli sürməklə kifayətlənməyən, bilavasitə çöl şəraitində fiziki və zehni gərginlik tələb edən sahədir. Arif müəllimlə tək elmi diskussiyalarda və konfrans zalında deyil, həm də birbaşa çöl tədqiqatlarında, arxeoloji qazıntı sahələrində çiyin-çiyinə çalışmaq imkanı mənə də nəsib olub. Bu zamanlar alimin şəxsi keyfiyyətləri ilə daha yaxından tanış oldum. Belı ki, arxeoloji ekspedisiyalarda iştirak edərkən onun işinə göstərdiyi böyük sevgi, tükənməz həvəs və elmi dəqiqlik xüsusi diqqət çəkir. Stratifıqasiya qatlarının təmizlənməsi, tapıntıların fiksasiya olunması, hər bir keramik qırığın tarixi kontekstdə qiymətləndirilməsi zamanı nümayiş etdirdiyi peşəkarlıq gənc tədqiqatçılar üçün əsl ustalıq dərsi hesab olunur.
Arif müəllim yalnız dərin bilik və erudisiyaya malik alim deyil, eyni zamanda çətin çöl şəraitində — isti yay günlərində, mürəkkəb relieddə və məhdud imkanlar çərçivəsində belə həmkarlarına dayaq olmağı bacaran fədakar yoldaş, səmimi və etibarlı bir dostdur. Onun ekspedisiya iştirakçılarına yaratdığı mənəvi dəstək və iş mühiti arxeoloji qazıntıların uğurla başa çatmasında mühüm amilə çevrilmişdir.
Professor Arif Məmmədov fundamental elmi tədqiqatları ilə yanaşı, zəngin pedaqoji məktəb formalaşdırmış elm xadimidir. O, illər boyu ali təhsil müəssisələrində gənc nəslin tərbiyə olunması, onlarda milli tarixə və arxeologiyaya həvəsin oyadılması istiqamətində yorulmadan fəaliyyət göstərmişdir.
Alimin rəhbərliyi və elmi məsləhətçiliyi ilə yetişən çoxsaylı aspirantlar, magistrlər və fəlsəfə doktorları bu gün respublikamızın müxtəlif elmi-tədqiqat institutlarında, universitetlərində və muzeylərində Azərbaycan elmini layiqincə təmsil edirlər. Bu varislik ənənəsi Arif müəllimin yaratdığı arxeoloji məktəbin davamlılığını təmin edən əsas amildir.
Alim yerli və beynəlxalq elmi konfranslarda, möhtəşəm akademik kürsülərdə Azərbaycan arxeologiyasını həmişə uca tutmuşdur. Onun xarici ölkələrdə nəşr olunan elmi əsərləri, beynəlxalq forumlardakı məruzələri milli-mədəni irsimizin dünya elmi ictimaiyyətinə obyektiv şəkildə çatdırılmasına, Azərbaycanın qədim sivilizasiya mərkəzlərindən biri kimi tanınmasına böyük töhfələr vermişdir.
Göründüyü kimi Professor Arif Məmmədovun ömür yolu Azərbaycan arxeologiyasına, milli mədəniyyətimizin və tariximizin öyrənilməsinə həsr olunmuş fədakarlıq nümunəsidir. Onun respublikamızın şəhər və rayonlarında apardığı arxeoloji qazıntılar, elmi dövriyyəyə daxil etdiyi yüzlərlə maddi-mədəniyyət abidəsi, formalaşdırdığı pedaqoji məktəb Azərbaycan elminin qızıl fonduna daxil olmuşdur. Ona görə də ömrünü torpaq altında yatan tariximizin aşkarlanmasına verən alimin fəaliyyəti, gələcək tədqiqatçılar nəslinə yol göstərən məşəl kimi dəyərləndirilməlidir.
Rizvan QARABAĞLI
Memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
