Məşhur “Business Insider” nəşri yazır ki, İran Hörmüz boğazını bağlayacağına dair hədəsini reallaşdırsa, neftin bir barrelinin qiyməti 250 dollara çata bilər. “Global FX” friması isə bu qənaətdədir ki, Hörmüzün blokadası təqdirində neftin bir barrelinin qiyməti ən azı 160 dollar olacaq.
Baş verənlərlə bağlı Rusiyanın “Vzqlyad” qəzeti yazır ki, əslində qiymətlər deyilənlərdən də yüksək ola bilər: “ABŞ Tehranı əsas gəlir qaynağından, dünyanı isə xeyli həcmdə karbohidrogendən məhrum edərək İran neftini tam təcrid etmək hədəsi səsləndirir. Vaşinqton öz müttəfiqlərini 2018-ci il noyabrın başlanğıcına doğru İran neftinin alqısını tam dayandırmağa məcbur etmək niyyətindədir. ABŞ hətta Hindistan və Çini də İran neftindən imtinaya vadar etmək istəyir. İran artıq yetərincə böyük həcm ixrac edir və bunu əvəzləmək çətin olacaq. Milli Enerji Təhlükəsizliyi Fondunun (METF) aparıcı eksperti İqor Yuşkov deyir: “İran neftini ixrac etməkdən imtina bazarda nəhəng kəsir ifadə edəcək, barrelin qiyməti göylərə qalxacaq. Bütün ixracatın dayanması İran və bütün hakim rəhbərlik üçün fəlakətli olacaq”.
Təəccüblü deyil ki, Tehran kozırı köynəyin qolundan çıxarıb və radikal tədbirlər hədəsi gəlir – bütün dünya neftinin, ən azı, 20%-nin keçdiyi Hörmüz boğazını bağlamaqla. Əlbəttə, İran buna yalnız ən ifrat halda əl atacaq, çünki nəticələr dəhşətli olacaq. Yuşkov qeyd edir: “İranın Hörmüz boğazını bağlamaq hədəsinin əsası var. İranın bütün neftinin ixracı bağlanarsa, İranın itiriləsi heç nəyi qalmayacaq. Çünki ölkənin bütün iqtisadiyyatı və siyasəti onsuz da çökəcək. İran dövləti dağılma təhlükəsi altında Hörmüz boğazını doğrudan bağlaya bilər. Bu da dünya neft bazarında çox böyük qıtlığa səbəb olar. 1973-cü ilin enerji böhranından daha pis böhran qopar. Dünya təkcə İran neftindən məhrum olmaz. Küveytdən, Qətərdən neft çıxa bilməz, Səudiyyə Ərəbistanı da yanacaq ixrac edə bilməz”.
Aydındır ki, bunun ardınca ABŞ tərəfdən Tehrana hərbi zərbə gələcək. Ekspert əlavə edir: “Bütün sünni dövlətləri, habelə İsrail onu dəstəkləyəcək”. ABŞ bu dəfə İranın neft ixracatının tam qadağasında təkid edir. Keçən dəfə İran sanksiyalar altına düşərkən belə bir şey olmayıb. O zaman AB ən sərt qadağanı öz şirkətləri üçün tətbiq edib. Özü də o vaxt İran nefti əsasən məhz Avropa bazarına gedirdi. İran ixracatın quruluşunu tədricən yenidən formatladı və öz neftini daha çox Çin və Hindistana satmağa başladı. 2012-ci il sanksiyalarına bənzər sanksiyalar İrana çox da güclü zərbə vurmazdı, buna görə də ABŞ Çin və Hindistanı öz tərəfinə çəkmək istəyir.
Bu planda Çinin işi daha asandır, çünki İran nefti ölkənin öz ehtiyaclarına gedir. Pekin qətiyyətlidir – Çin XİN təmsilçisi bildirib ki, İran neftinin ixracatı haqda Trampın çağırışına hay verməyi planlaşdırmır. Yuşkov təxmin edir: “Çinlilər daha müstəqildir və Amerikanın qadağasına getməyəcəklər. Onlar əlyeri tapacaqlar, məsələn, ancaq İrandan neft idxal edən və ABŞ-da biznesi olmayan şirkət yaradacaqlar, buna görə də sanksiyalar onun üçün qorxulu olmayacaq. Avropalılar və amerikalılar İran bazarını tərk edəndə Çin İranın neft bazarı və iqtisadiyyatın qalan bütün sahələrinə daha möhkəm girişəcək”.
Hadisələrin inkişafının daha nikbin variantı var – Tramp İranla nüvə proqramı üzrə yeni saziş bağlayaraq yeni sanksiyalardan imtina edərsə. Yuşkov hesab edir ki, bu, İran Suriyanı xırda pul kimi təklif edəcəyi halda mümkündür. O deyir: “İran Suriyanın əyalətlərindən çıxmaq haqda ABŞ-la sövdələşə bilər ki, İsrail də bunu fəal şəkildə yeridir”. Əslində bu, İranın dövləti indiki görkəmində qoruyub saxlamasına imkan verəcək yeganə kozırıdır. Rusiya İranı diplomatik səviyyədə dəstəkləyəcək və sanksiyalara qarşı çıxacaq. Amma bütün bu əhvalat iqtisadi planda bizə də əlverişlidir. METF eksperti qeyd edir: “İran dünya bazarlarında bizim rəqibimizdir. Buna görə də onunla iqtisadi dialoqumuz çox da əmələ gəlmir. İran Venesuela ilə birlikdə OPEK-də neft hasilatının yüksəldilməsi üzrə sazişdə bizim opponentimiz idi”.
Hər şeydən əlavə, Yaxın Şərqdəki qarışıqlıq Rusiya büdcəsini və Milli Rifah Fondunu da doldurmağa yardım edən neft qiymətlərinin artımını doğurur. Və hətta hasilatın artırılması üzrə Rusiyanın OPEK-lə sazişi də buna mane olmur. Hazırda qara qızılı yüksəkdə saxlayacaq amillər son dərəcə çoxdur. Hörmüz boğazının mühasirəsi neft qiymətlərini ümumiyyətlə hər barrelə xəyali 400 dollara çatdıra bilər. Bəs Hörmüz boğazının önəmi hansıdır?
Hər şeydən qabaq, bu sahədəki ekspertlərin izahatları üzrə fikir yürütsək, İranın Hörmüz boğazını bağlaması Amerika və İsrailin törətməyə çalışdığı müharibənin qığılcımını alovlandıra bilər. Bölgə ölkələrinin də qatılacağı böyük savaş nəticəsində İranı işğal etmək üçün bəhanə meydana çıxa bilər. Hazırda iqtisadi problemlər üzündən xalqın narazılığıyla bağlı çətin durumda olan İranın neft ticarətinə mane olmaq bu ölkəni tam iqtisadi iflasa aparar.
Neftin kəşfiyyatı, hasilatı, nəqlilə bağlı Trampın törətdiyi bir sıra maneələr İranın neft hasılatı gücünün ciddi şəkildə azalmasında əsas səbəb olub. İrana qarşı iqtisadi savaş başlandığı andan neft satışının azalması fonunda ərzağın qiyməti qalxıb və İran rialı tarixdə ən aşağı nöqtəyə düşüb. İran qaynama nöqtəsinə çatarsa və Hörmüz boğazı haqda öz hədəsini yerinə gətirərsə, bunun hansı nəticələri olacaq?
Boğaz bölgə ölkələrinin neft ticarəti üçün həyati önəmə malikdir. Hörmüz boğazı Oman və Fars körfəzlərinin arasında yerləşir. Yaxın Şərqin neft istehsalçılarını Sakit okean bölgəsi, Asiya, Avropa və Şimali Amerika bazarlarını birləşdirən bu arteriya üzərindən dünya neft daşımalarının 40%-i keçir. İranın özündən savayı ən böyük neft istehsalçılarından Səudiyyə Ərəbistanı özünün xam neft ixracatının 88%-i, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Küveyt və Qətər bütün ixracatını, İraq 99%-i Hörmüz boğazı üzərindən daşıyır. Hər gün müxtəlif ölkələrin 20-30 tankeri bu boğazdan keçir. Fars körfəzinin bəzi dövlətləri indiki durumu ciddi qəbul edib və artıq alternativ marşrutlar üzərində işləməyə başlayıb. Səudiyyə Ərəbistanı İran ixracatının bağlanmasından meydana çıxacaq boşluğu doldurmaq üçün istehsal gücünü çoxaldıb.
Boğazın bağlanması, hər şeydən öncə, özlərinin neftə ehtiyacını xeyli dərəcədə İranın hesabına təmin edən Çin, Yaponiya kimi Asiya ölkələrinə, Avropanın bütün ölkələrinə ziyan vuracaq, kürəsəl neft ticarətinə və iqtisadi tarazlıqlara həyati önəmli təsir göstərəcək.
Tramp administrasiyası keçən mayda İranla nüvə sazişindən çıxandan sonra Avropa ölkələrini də antiiran sanksiyalarının gərəkdiyinə inandırmaq cəhdlərinə başlayıb. Bununla yanaşı, ABŞ cari ilin noyabrında İranın neft satışından gəlirlərini sıfırlaşdırmağı planlaşdırır. Amma bunun birbaşa toxunacağı seqment olan Avropa ölkələri Trampın planını bəyənmir. Çünki 2008-ci ildə İranın boğazı bağlamaq hədələri nəticəsində neft qiymətlərinin ciddi rekord yüksəlişi baş verib. ABŞ silahlı qüvvələri Mərkəzi komandanlığının təmsilçisi Bill Urban ABŞ Hərbi-Dəniz Qüvvələrinin mümkün reaksiyası haqda suala cavabında qeyd edib: “Biz müttəfiqlərimizlə birlikdə beynəlxalq hüququn imkan verdiyi hər yerdə yerdəyişmə və ticarət azadlığını təmin etmək üçün gərəkən hər şeyi etməyə hazırıq”. Görünür, bölgəmiz ən yaxın aylarda bütün dünyaya və kürəsəl güclərə yaxından toxunan böyük ticarət savaşlarına şahid olacaq”.
Tahir TAĞIYEV
